ઓપેકમાંથી યુએઇના બહાર નીકળવાથી ભારત પર કેવી અસર પડશે?

અમેરિકા અને ઇઝરાયલના ઇરાન સાથેના યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક ઈંધણ બજારમાં અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, યુનાઇટેડ આરબ અમીરાતે મંગળવારે જાહેરાત કરી કે તે 1 મેના રોજ પેટ્રોલિયમ નિકાસ કરનારા દેશોના સંગઠન (ઓપેક)માંથી બહાર નીકળી જશે.

ઓપેક એ મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોનું 12-સભ્યોનું કાર્ટેલ છે જે દરેક દેશને સોંપેલા ક્વૉટા દ્વારા તેના સભ્ય દેશો દ્વારા કેટલું તેલ ઉત્પાદન કરવામાં આવશે તેનું નિયમન કરે છે.

યુએઇના બહાર નીકળવાનો અર્થ એ છે કે તે હવે તેલ ઉત્પાદન પર જોડાયેલા રહેવાની મર્યાદાથી બંધાયેલું રહેશે નહીં. તે ઓપેક+ જોડાણને પણ છોડી દેશે. જે 2016માં રચાયેલું છે, જેમાં બધા ઓપેક સભ્ય દેશો સાથે વધારાના 10 દેશોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ઍક્સ પર જાહેર કરાયેલા એક નિવેદનમાં, યુએઇના ઊર્જા મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે આ નિર્ણય “રાષ્ટ્રીય હિતોની જરૂરિયાત” અને બજારની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે “રાજ્યની પ્રતિબદ્ધતા”ને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે, જ્યારે અરેબિયન ગલ્ફ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં વિક્ષેપો દ્વારા ભૂરાજકીય ઉતાર-ચઢાવ થઈ રહ્યા છે.”

આ નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે, “આ નિર્ણય સંયુક્ત આરબ અમીરાતના લાંબા ગાળાના વ્યૂહાત્મક, આર્થિક દૃષ્ટિકોણ અને તેના ઊર્જા ક્ષેત્રના વિકાસ સાથે સુસંગત છે, જેમાં સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદનમાં રોકાણને વેગ આપવાનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોના ભવિષ્યને જોતાં એક જવાબદાર અને વિશ્વસનીય ઉત્પાદક તરીકેની તેની ભૂમિકા પ્રત્યેની તેની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે.”

યુએસ-ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ વચ્ચે યુએઈએ ઓપેકને છોડી દીધું છે, જે યુદ્ધે વૈશ્વિક ઑઇલ વ્યાપારને વિક્ષેપિત કર્યો છે. આ પાછળ ઓપેકના વાસ્તવિક મુખી સાઉદી અરેબિયા સાથે યુએઇના વધતા જતા મતભેદની પૃષ્ઠભૂમિમાં પણ જોવા મળી રહી છે.

ઑબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન થિંક ટૅન્કના સ્ટ્રૅટેજિક સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામના ડેપ્યુટી ડિરેક્ટર વિવેક મિશ્રાના મતે, ભારત જેવા દેશ જેને ઊર્જાની તાતી જરૂરિયાત હોય છે, તેના માટે ઓપેકમાંથી યુએઇનું બહાર નીકળવું “સારા સમાચાર છે, જોકે હાલ આ વાત કરવી થોડું વહેલું ગણી શકાય.”

બીબીસી સાથે વાત કરતાં તેમણે કહ્યું, “પરંતુ સંયુક્ત આરબ અમીરાત ભારતનો મજબૂત મિત્ર છે. તે તેના ક્રૂડઑઇલ ઉત્પાદનને દરરોજ 5-6 મિલિયન બૅરલ સુધી વધારવાની અપેક્ષા રાખે છે, જે ભારત માટે સારા સમાચાર છે, કારણ કે સ્ટ્રૅટેજિક સાથીદારો ક્રૂડઑઇલના ગ્રાહકો પણ છે.”

ઓપેકમાંથી યુએઈના બહાર નીકળવાથી ભારત પર સકારાત્મક અસર પડી શકે છે, નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું.

ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં ભારતે તેની ક્રૂડઑઇલની જરૂરિયાતનો લગભગ 91% ભાગ આયાત કર્યો હતો. આ આયાતનો 54% ભાગ મધ્ય પૂર્વના દેશોમાંથી આવતો હતો.

યુએઈ સતત ભારતના ટોચના ક્રૂડઑઇલ સપ્લાયર્સમાંનો એક રહ્યો છે, જે ભારતની ક્રૂડઑઇલ આયાતનો લગભગ 10 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.

નવી દિલ્હીસ્થિત મિડલ ઇસ્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટનાં પ્રતિષ્ઠિત ફૅલો મીનાસિંહ રૉયે જણાવ્યું હતું “યુએઈ ભારતનો એક વ્યૂહાત્મક સાથીદાર છે. અને જો યુએઈ પોતાનું ઉત્પાદન વધારશે તો તેમને વધારાનું ઑઇલ પૂરું પાડવાની સ્વતંત્રતા રહેશે. કારણ કે તેઓ ઓપેકના નિયમોથી બંધાયેલા રહેશે નહીં.”

તેમણે ભાર મૂક્યો કે યુએઈનું બહાર નીકળવું એ એક પગલું છે જે યુએઈ, યુએસ-ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ સમાપ્ત થાય તે પહેલા જ લઈ રહ્યું છે.

“જ્યારે માગમાં વધારો થઈ રહ્યો છે, ત્યારે યુએઈ તેના વિકલ્પો ખુલ્લા રાખવા માંગે છે. અને માંગ મુખ્યત્વે ચીન, જાપાન, કોરિયા અને ભારત તરફથી આવી રહી છે.”

વિવેક મિશ્રાએ ઉમેર્યું હતું કે જ્યાં સુધી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ રહેશે ત્યાં સુધી સંયુક્ત આરબ અમીરાતના ઓપેક છોડવાની તાત્કાલિક કોઈ અસર થવાની નથી.

મિશ્રાએ જણાવ્યું હતું કે, યુએઇના પૂર્વ કિનારે સ્થિત ફુજારિયા બંદર પણ લાખો બૅરલ તેલ નિકાસ કરવા માટે માળખાગત સુવિધાની દૃષ્ટિએ તૈયાર નથી.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એક સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે, જે વૈશ્વિક તેલ વેપારમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ અવરોધ છે. તે અખાતને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે.

વૈશ્વિક સમુદ્રી તેલ વ્યાપારનો 25% અને વૈશ્વિક એલએનજી નિકાસનો 20% આ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે. 28 ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન દ્વારા તહેરાન પર અમેરિકાના હુમલાઓ પછી અસરકારક રીતે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેમાં તેના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ પછી વિશ્વમાં ઑઇલ અને કુદરતી ગૅસનો વેપાર ખોરવાઈ ગયો છે.

હોર્મુઝ બંધ થવાને કારણે ભારતના એલપીજી અને એલએનજી પુરવઠા પર પણ ગંભીર અસર પડી છે.

ક્લાઇમેટ ટ્રૅન્ડ્સનાં સ્થાપક આરતી ખોસલાએ જણાવ્યું હતું કે ઓપેકમાંથી યુએઇની બહાર નીકળવાથી તેલના ભાવમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.

“આ માળખાકીય પરિવર્તન ભારતને ટૂંકાથી મધ્યમ અંશે રાહત આપી શકે છે, જેની પાસે યુએઇ સાથે વ્યાપક વેપાર ભાગીદારી છે. મધ્યમ ગાળામાં સ્થિર પુરવઠા પ્રવાહ અને ભાવમાં ઘટાડો થવાથી ભારતને જે ફાયદો થશે તે ઉપરાંત, તે હાલ માટે દેશની ઊર્જા સુરક્ષામાં રાહત આપશે.”

ઓપેક એક કાયમી ઇન્ટર-ગવર્મેન્ટ સંગઠન છે જેનું મુખ્ય મથક વિયેનામાં છે. તેની વેબસાઇટ જણાવે છે કે તેનો ઉદ્દેશ સભ્ય દેશોની પેટ્રોલિયમ નીતિઓને એકીકૃત કરવાનો અને પેટ્રોલ બજારોની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

સપ્ટેમ્બર 1960માં બગદાદમાં પાંચ પેટ્રોલ ઉત્પાદક દેશો ઈરાન, ઇરાક, કુવૈત, સાઉદી અરેબિયા અને વેનેઝુએલા દ્વારા તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી, તે સંયુક્ત આરબ અમીરાત સહિત 12 દેશોના જૂથમાં વિસ્તર્યું છે. યુએસ ઍનર્જી ઇન્ફર્મેશન ઍડમિનિસ્ટ્રેશન અનુસાર, આ દેશો વિશ્વના ક્રૂડઑઇલ ઉત્પાદનમાં 35 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો તેલ ઉત્પાદક દેશ સાઉદી અરેબિયા આ જૂથનો એક ખરો લીડર છે.

આ કાર્ટેલ દાયકાઓથી સભ્ય દેશોને ફાળવવામાં આવેલા ક્વૉટા દ્વારા પુરવઠો વધારી – ઘટાડીને તેલના ભાવ નિયંત્રિત કરે છે.

જ્યારે વૈશ્વિક બજારોમાં ‘સેવન સિસ્ટર્સ’ નામની શક્તિશાળી પશ્ચિમી કંપનીઓના જૂથનું પ્રભુત્વ હતું ત્યારે મધ્ય પૂર્વીય દેશોનાં હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે આ કાર્ટેલની રચના કરવામાં આવી હતી જેમાં ઍક્સોન, શૅલ, મોબિલ, ટેક્સાકો, બ્રિટિશ પેટ્રોલિયમ, સ્ટાન્ડર્ડ ઑઇલ ઑફ કૅલિફોર્નિયા અને ગલ્ફનો સમાવેશ થતો હતો.

2016માં, ઓપેક+ ની રચના કરવામાં આવી હતી જેમાં રશિયા અને બહેરીન સહિત 10 વધારાના દેશોનો સમાવેશ થાય છે, યુએસ શૅલ તેજી પછી જેણે વૈશ્વિક તેલના ભાવ ઘટાડ્યા હતા.

સંયુક્ત આરબ અમીરાત 1967માં અબુ ધાબીના અમીરાત તરીકે ઓપેક સભ્ય બન્યું, અને 1971 થી સંયુક્ત આરબ અમીરાત તરીકે સભ્યપદ ચાલુ રાખ્યું.

યુએઇએ જોડાણમાંથી બહાર નીકળનાર પ્રથમ દેશ નથી. અગાઉ, કતાર, ઇન્ડોનેશિયા, ઇક્વાડોર, અંગોલા અને ગેબોન અગાઉ બહાર નીકળી ગયા છે.

યુએઈ ઓપેકમાં ચોથું સૌથી મોટો તેલ ઉત્પાદક દેશ છે અને 2024માં દરરોજ 2.92 મિલિયન બેરલ તેલનું ઉત્પાદન કરી રહ્યું હતું.

યુએઈના બહાર નીકળવાના નિર્ણય બાદ, ઑઇલ એન્ડ ગૅસ જર્નલે મંગળવારે અહેવાલ આપ્યો હતો કે યુએઈ અને ઓપેક નેતૃત્વ વચ્ચે વર્ષોથી તણાવ ચાલુ રહ્યો છે, ખાસ કરીને બેઝલાઇન તેલ ઉત્પાદન ક્વૉટા પર. તાજેતરનાં વર્ષોમાં યુએઈએ ઓપેકના સભ્ય તરીકે તેને આપવામાં આવેલા ક્વૉટા કરતાં વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવામાં રોકાણ કર્યું છે.

આ બહાર નીકળવાથી સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત વચ્ચેના ખંડિત અને તણાવપૂર્ણ સંબંધોનો પણ પર્દાફાશ થાય છે, બંને ગલ્ફ કૉ-ઑપરેશન કાઉન્સિલના સભ્યો છે, જે છ આરબ રાજ્યોનું આંતર-સરકારી અને આર્થિક સંઘ છે.

મીનાસિંહ રૉયે ઉમેર્યું, “ગલ્ફ કૉ-ઑપરેશન કાઉન્સિલ ક્યારેય એક સંયુક્ત બળ રહ્યું નથી. સાઉદી અને યુએઈ આ ક્ષેત્રમાં બે મોટા ખેલાડીઓ છે તેથી સહકાર રહેશે અને સ્પર્ધા રહેશે. પરંતુ તેઓ તેમનો ભૂગોળ બદલી શકતા નથી.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન