જસ્ટિસ Abhay S. Oka એ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મજબૂત અને પારદર્શક રોસ્ટર સિસ્ટમ અપનાવવાની માંગ કરી છે, જે કેસોને બેન્ચને સોંપવામાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) દ્વારા થતી કોઈપણ માનવ હસ્તક્ષેપને દૂર કરે. 27 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં Campaign for Judicial Accountability and Reforms દ્વારા આયોજિત “Accountability of Judges” વિષયક સેમિનારમાં બોલતાં તેમણે દલીલ કરી હતી કે વર્તમાન પ્રથા ન્યાયસંગતતા અને આગોતરી નિશ્ચિતતા અંગે ચિંતાઓ ઊભી કરે છે.
## વર્તમાન રોસ્ટર સાથેની સમસ્યા
Oka એ જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટની હાલની રોસ્ટર સિસ્ટમમાં સ્પષ્ટતા અને એકરૂપતાનો અભાવ છે. 301થી 306 સુધીના ક્રમાંકિત વર્ગો—જેમાં વિવિધ કાનૂની વિષયો આવરી લેવામાં આવે છે—દરેકને એકસાથે અનેક બેન્ચને ફાળવવામાં આવે છે, જેના કારણે કોઈ ચોક્કસ કેસની સુનાવણી ક્યાં થશે તે સ્પષ્ટ રહેતું નથી. ઉદાહરણ તરીકે, પર્યાવરણ સંબંધિત Special Leave Petition અનેક બેન્ચમાંથી કોઈપણ એક સમક્ષ જઈ શકે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ અનિશ્ચિતતા રોસ્ટર સિસ્ટમને ખામીયુક્ત બનાવે છે.
તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ચોક્કસ બેન્ચને કેસ ફાળવવા માટેની કડક પ્રક્રિયાના અભાવને કારણે અસ્પષ્ટતા ઊભી થાય છે. જ્યારે કોઈ વિષયને એકથી વધુ બેન્ચ સંભાળે છે, ત્યારે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે: કેસની સુનાવણી કઈ બેન્ચ કરશે તે પસંદ કોણ કરે છે—CJI કે Registry? અને આમ કરતાં માનવ હસ્તક્ષેપ અનિવાર્ય બની જાય છે.
## માનવ હસ્તક્ષેપ શા માટે સમસ્યારૂપ છે
Oka અનુસાર, મુખ્ય ન્યાયાધીશ હાલમાં કેસોની ફાળવણી પર અતિશય નિયંત્રણ ધરાવે છે—આવી વ્યવસ્થા સંસ્થાગત જવાબદારીને નબળી પાડે છે. તેમણે સામૂહિક નિર્ણયપ્રક્રિયા તરફ આગળ વધવાની માંગ કરી અને કેટલાક High Courtsનું ઉદાહરણ આપ્યું, જ્યાં વહીવટી સત્તાઓ એક વ્યક્તિમાં કેન્દ્રિત રાખવાને બદલે સમિતિઓ વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે.
તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે CJIમાં સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ વ્યક્તિ-કેન્દ્રિત સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપે છે. Dr. B.R. Ambedkarની “hero-worship” વિરુદ્ધની ચેતવણીને ટાંકીને Oka એ સંકેત આપ્યો કે જનમાનસની ધારણા અને સંસ્થાકીય સ્વાસ્થ્ય માટે વ્યક્તિગત નિયંત્રણમાં ઘટાડો જરૂરી છે.
## નવી સુનાવણીઓ વિલંબ વિના સૂચિબદ્ધ થવી જોઈએ
Oka એ ઉઠાવેલી બીજી ચિંતાનો વિષય નવા દાખલ થયેલા કેસોની પ્રથમ સુનાવણી મેળવવામાં થતો વિલંબ હતો. વિવિધ High Courtsમાં પ્રક્રિયાઓ અલગ-અલગ છે—કેટલાકમાં વકીલોને કોર્ટની તારીખ મેળવવા માટે માત્ર mention દાખલ કરવું પડે છે, અને તે પણ સમયસર કેસ સૂચિબદ્ધ થશે તેની હંમેશા ખાતરી આપતું નથી.
તેમણે આગ્રહ કર્યો કે નવા કેસોને આપમેળે—આદર્શ રીતે નિર્ધારિત સમયમર્યાદાની અંદર—સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવે, જેથી જવાબદારી મજબૂત બને અને અરજદારો અનિશ્ચિતતામાં ન અટવાઈ જાય.
## Cause Listsમાં પારદર્શિતાની જરૂર
Oka એ High Courtsમાં થતી એવી પ્રથાની ટીકા કરી હતી, જેમાં cause lists (સાંભળવાના કેસોની સમયસૂચિ) બહાર પાડ્યા પછી Registry અથવા ન્યાયાધીશો તે યાદીમાં મનસ્વી રીતે ઘટાડો કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 90 કેસો સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હોય છતાં માત્ર 40 કેસોને જ યાદીમાં રાખવામાં આવી શકે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઘટાડો અરજદારોને નુકસાન પહોંચાડે છે અને વહીવટકર્તાઓને અયોગ્ય નિયંત્રણ આપે છે.
તેમણે યાદ કર્યું કે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમણે એક સખત આદેશ જારી કર્યો હતો, જેમાં જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું કે એકવાર ન્યાયિક આદેશ દ્વારા કોઈ કેસને સૂચિબદ્ધ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવે, ત્યાર પછી Registry તેને હટાવી શકતી નથી. તેમણે સૂચવ્યું હતું કે ન્યાયસંગતતા માટે આવી સ્પષ્ટતા આવશ્યક છે.
## Collegium System: જાળવો પરંતુ સુધારો
જસ્ટિસ Oka એ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે collegium system જાળવી રાખવાનું સમર્થન કર્યું, જ્યાં સુધી તેનાથી શ્રેષ્ઠ કોઈ મોડેલ વિકસિત ન થાય. ભૂતકાળમાં થયેલી ભૂલો સ્વીકારતાં તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ સિદ્ધાંત મૂળભૂત રીતે યોગ્ય છે.
જોકે, તેમણે ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં પારદર્શિતાને નબળી કડી ગણાવી—માત્ર નિર્ણયો પ્રકાશિત કરવાની બાબતમાં જ નહીં, પરંતુ નિર્ણયો કેવી રીતે લેવામાં આવે છે તે બાબતમાં પણ. તેમણે ચેતવણી આપી કે વિગતવાર ચર્ચાઓ જાહેર કરવાથી ગોપનીયતાનો ભંગ થઈ શકે છે અને લાયક ઉમેદવારો આગળ આવવાથી નિરાશ થઈ શકે છે.
તેમણે સરકારને collegiumની ભલામણો પર ઝડપથી કાર્યવાહી કરવાની પણ અપીલ કરી. તેમણે જણાવ્યું કે મંજૂરીઓમાં લાંબા વિલંબથી સિસ્ટમની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન થાય છે. આવા વિલંબને લગતી Bengaluru Advocates’ Association દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી contempt petition હજુ સુધી સૂચિબદ્ધ થઈ નથી, તેમ તેમણે નોંધ્યું.
## પૂર્વનિર્ણયો અને ન્યાયિક જવાબદારીમાં સાતત્ય
જસ્ટિસ Oka એ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સમાન સંખ્યાબળ ધરાવતી બેન્ચોએ અગાઉના coordinate benchesના નિર્ણયોનું પાલન કરવું જોઈએ—આમ કરવામાં નિષ્ફળતા કાનૂની નિશ્ચિતતાને નબળી પાડે છે.
તેમણે એમ પણ દલીલ કરી કે review અને curative petitions દુર્લભ હોવી જોઈએ, જેથી તેમનો અસાધારણ દરજ્જો જળવાઈ રહે. તેમણે ઉમેર્યું કે નીચલી અદાલતોને સમયમર્યાદા નક્કી કરતા નિર્દેશો વ્યવહારુ મર્યાદાઓને યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં રાખીને જારી કરવા જોઈએ. તેમણે યાદ કર્યું કે Constitution Bench પહેલેથી જ આવા નિર્દેશો અસાધારણ હોવા જોઈએ એવો નિર્ણય આપી ચૂકી છે, છતાં અન્ય સ્તરે જમીની વાસ્તવિકતાઓની પૂરતી કાળજી લીધા વિના આ પ્રથા ચાલુ છે.
## સ્વસ્થ ટીકા માટે પ્રોત્સાહન
અંતમાં, જસ્ટિસ Oka એ ન્યાયિક નિર્ણયો અંગે તર્કસંગત ટીકાના મહત્વનું સમર્થન કર્યું. તેમણે જણાવ્યું કે નાગરિકો અયોગ્ય ઇરાદા દર્શાવ્યા વિના કોર્ટના ચુકાદાઓની રચનાત્મક ટીકા કરી શકે તે જરૂરી છે.
તેમણે એક ચિંતાજનક વલણ તરફ ધ્યાન દોર્યું: સરકારના પક્ષમાં આવતા પરિણામો ઘણીવાર આપોઆપ થતી ટીકા અને પક્ષપાતની ધારણાઓને જન્મ આપે છે, જ્યારે સાહસિક ચુકાદાઓ પર ઘણીવાર વધુ ફરિયાદો થાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ન્યાયતંત્રએ સંતુલન જાળવવું પડશે—જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરતાં તેની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું પડશે.
—
This article is AI-generated content. Please verify the information independently before taking any action based on this article.
