ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર નાબાલિગો કેટલી સરળતાથી સ્વતંત્ર રીતે એકાઉન્ટ રજિસ્ટર કરી શકે છે તે અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને એવા વૈધાનિક ઉપાયો પર વિચાર કરવા જણાવ્યું છે, જે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો કાયદેસર રીતે કરાર કરવા માટે અસમર્થ છે તેવી જોગવાઈ સાથે સુસંગત બનાવે. NGO Just Rights for Children Alliance દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી PILના જવાબમાં આ અપીલ કરવામાં આવી હતી.
## કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
28 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ Chief Justice Surya Kant અને Justices Joymalya Bagchi અને V. Mohanaની બનેલી સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે Just Rights for Children Alliance દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીની સુનાવણી કરી હતી. NGOનો દાવો છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ 13 વર્ષ જેટલી નાની ઉંમરના બાળકોને સ્વતંત્ર રીતે એકાઉન્ટ બનાવવા અને સેવાની શરતો સ્વીકારવાની મંજૂરી આપે છે—જ્યારે Indian Contract Actની Section 11 હેઠળ નાબાલિગોને કરાર કરવા માટે કાયદેસર રીતે અસમર્થ ગણવામાં આવે છે.
અરજદાર તરફથી હાજર Senior Advocate H. S. Phoolkaએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નાબાલિગો દ્વારા કરવામાં આવેલા આ ઓનલાઈન કરારો—સેવાની શરતો, ગોપનીયતા નીતિઓ અને યુઝર કોન્ટ્રાક્ટ્સ—શરૂઆતથી જ અમાન્ય છે.
## ધ્યાનમાં રહેલી મુખ્ય કાનૂની જોગવાઈઓ
– **Indian Contract Act, 1872ની Section 11**: 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની કોઈપણ વ્યક્તિમાં કરાર કરવાની ક્ષમતા હોતી નથી એવું જાહેર કરે છે.
– **Majority Act, 1875ની Section 3**: પુખ્ત વયની ઉંમર 18 વર્ષ હોવાનું માન્ય રાખે છે.
– **Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021**: આ નિયમો પ્લેટફોર્મ્સને બાળકોને નુકસાન પહોંચાડતી સામગ્રી અંગે યોગ્ય કાળજી રાખવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, પરંતુ નાબાલિગો કરાર આધારિત વ્યવસ્થાઓ હેઠળ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર સ્વતંત્ર રીતે નોંધણી કરી શકે કે નહીં તે મુદ્દાને સંબોધતા નથી.
– **Information Technology Act, 2000ની Section 10A**: ઇલેક્ટ્રોનિક કરારોને માન્યતા આપે છે, પરંતુ Contract Actની Section 11 હેઠળ નિર્ધારિત કાનૂની અસમર્થતાને દૂર કરતી નથી.
## કોર્ટે સરકારને શું પૂછ્યું
સોમવારની સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે કેન્દ્ર સરકારને સંબંધિત IT અને ઇન્ટરમિડિયરી કાયદાઓ હેઠળ વૈધાનિક નિયમો અથવા નિર્દેશો બનાવવાની શક્યતા તપાસવા જણાવ્યું હતું. મુખ્ય નિર્દેશોમાં સામેલ છે:
– પ્લેટફોર્મ્સ કાયદા હેઠળ નક્કી કરાયેલી નાબાલિગોની કરાર કરવાની અસમર્થતાનો આદર કરે તે સુનિશ્ચિત કરવું.
– માતા-પિતા અથવા વાલીનો સમાવેશ કર્યા વિના સ્વતંત્ર રીતે એકાઉન્ટ બનાવવા માટે 18 વર્ષની વયમર્યાદા અંગે વિચાર કરવો.
– વય સંબંધિત કોઈપણ સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓને માત્ર માર્ગદર્શિકા તરીકે નહીં, પરંતુ ઇન્ટરમિડિયરી નિયમો હેઠળ વૈધાનિક આવશ્યકતાઓ તરીકે સામેલ કરવી.
સરકાર તરફથી હાજર Solicitor General Tushar Mehtaએ જણાવ્યું હતું કે આ મુદ્દાની તપાસ કરવામાં આવશે. CJI Surya Kant અને Justice Bagchiએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે માત્ર માર્ગદર્શિકાઓ પૂરતી નથી—વૈધાનિક બળ આવશ્યક છે. કોર્ટ ચાર અઠવાડિયા બાદ આ મામલે ફરી સુનાવણી કરશે.
## અરજદારો દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા જોખમો
અરજીમાં નાબાલિગોને સ્વતંત્ર રીતે સોશિયલ મીડિયા ઍક્સેસ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે ત્યારે તેઓ સામનો કરી શકે તેવા અનેક જોખમો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે:
– ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ, જાતીય શોષણ અને સાયબરબુલિંગનો સામનો.
– વ્યક્તિગત ડેટાના દુરુપયોગ અને વર્તણૂક આધારિત પ્રોફાઇલિંગની શક્યતા.
– વયને અનુરૂપ ન હોય તેવી સામગ્રી અને માનસિક સુખાકારી તથા સુરક્ષાને અસર કરતા અન્ય જોખમોનો સામનો.
## તુલનાત્મક ધોરણો અને મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી
અરજીમાં જણાવાયું છે કે ઘણા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી 13 વર્ષની પ્રમાણભૂત ન્યૂનતમ વય ભારતીય કાયદા હેઠળ સત્તાવાર રીતે આધારિત નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોમાંથી અપનાવવામાં આવી હોવાની શક્યતા છે.
ઉભરી રહેલા Digital Personal Data Protection (DPDP) વ્યવસ્થા હેઠળના ડ્રાફ્ટ પ્રાવધાનોમાં બાળકોના ડેટાના પ્રોસેસિંગ માટે માતા-પિતાની સંમતિનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, NGOsનો દાવો છે કે DPDP Act હજુ અમલમાં આવ્યો નથી અને તે નાબાલિગો દ્વારા ઓનલાઈન કરારો કરવામાં આવે તે મુદ્દાને સ્પષ્ટ રીતે સંબોધતો નથી.
## હવે આગળ શું
– કેન્દ્ર સરકાર, સંબંધિત મંત્રાલયો—Electronics & IT અને Law & Justice—મારફતે આ કાનૂની અસંગતતાઓને દૂર કરવા માટેની પોતાની યોજનાનો જવાબ આપશે.
– IT Act અથવા Intermediary Rules હેઠળ સંભવિત વૈધાનિક સુધારા અથવા નિયમો રજૂ થઈ શકે છે, જેમાં માતા-પિતાની સંમતિ અથવા વય-ચકાસણીની વ્યવસ્થાઓ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી શકે છે.
– આવા નિયમોને વૈધાનિક બળ મળ્યા બાદ તેનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ રહેતા પ્લેટફોર્મ્સને કાયદેસર રીતે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવી શકે છે.
## વ્યાપક અસરો
આ કેસમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે:
– કરાર કાયદા અને ડિજિટલ અધિકારો વચ્ચેનો સંબંધ, જે દર્શાવે છે કે પરંપરાગત કાનૂની અસમર્થતા ઓનલાઈન જગતમાં પણ લાગુ પડે છે.
– DPDP Act જેવી ડેટા સંરક્ષણ વ્યવસ્થાઓ, જે બાળકોના વ્યક્તિગત ડેટાનું રક્ષણ કરે છે, પરંતુ હજુ સુધી કરાર સંબંધિત સુરક્ષાઓને કાયદામાં સ્થાન આપતી નથી.
– ડિજિટલ ઇન્ટરમિડિયરીઝની જવાબદારી કે તેઓ પોતાના પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરતા નાબાલિગોના ગોપનીયતા, ગૌરવ અને સુરક્ષા જેવા બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ કરે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું આ પગલું એક નવો દાખલો સ્થાપિત કરી શકે છે, જેના કારણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ વધુ કડક વયમર્યાદાઓ અને જવાબદારીની વ્યવસ્થાઓ લાગુ કરવા માટે મજબૂર થઈ શકે છે. સાથે જ, સરકાર પર વૈધાનિક કાયદા અને ડિજિટલ પ્રથાઓ વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવા માટે દબાણ વધી શકે છે.
—
This article is AI-generated content. Please verify the information independently before taking any action based on this article.
