मी, मेंटल माइन्स आणि अशोक खरात – ब्लॉग

मला ना सध्या पुरूषाचा स्पर्श नको झालाय, मला ना आजकाल भसकन कधीही रडायला येतं, एकाएकी लो फील होतं, पुरूषांनी गच्च भरलेल्या लिफ्टमध्ये आत शिरणं मी टाळते, एरवी अतिसोशल असलेल्या मला गर्दी अचानक अंगावर येते, कशानंही ट्रिगर व्हायला होतं, गळा भरून येतो…

तुम्ही म्हणाल, त्यात काय एवढं? मस्त काहीतरी खा, मजा कर, लोकांशी बोल… फारच काय तर, थेरपिस्टकडे जा! होशील बरी. पण मला काहीतरी वेगळं सांगायचंय. माझ्या या मेंटल फेजला मी एकटी जबाबदार नाही. त्याला जबाबदार समाज नावाचा पुरूष आहे. समाजपुरूष!

काही दिवसांपूर्वी अमेरिकेतील एपस्टीनचं प्रकरण समोर आलं. त्यानंतर जेव्हा अशोक खरात प्रकरण समोर आलं, तेव्हा सोशल मीडिया आणि प्रसारमाध्यमांनी ‘महाराष्ट्राचा एपस्टीन’ असं ‘क्रिएटीव्ह विशेषण’ दिलं. एवढंच नव्हे, तर त्या अशोक खरात प्रकरणाचे अंगावर येणारे चित्रविचित्र व्हिजुअल्स सगळ्यांच्या स्मार्टफोनवर वाऱ्याच्या वेगानं व्हायरल झाले (की केले गेले?).

काही दिवसांनी मला उमजलं, एपस्टीन आणि खरात प्रकरण, सोबतच इराण-अमेरिका युद्ध अशा सगळ्यांचा माझ्या मना-मेंदूवर बऱ्यापैकी परिणाम झालाय. काही मित्र-मैत्रीणींशी बोलताना अनेकांची कमीजास्त अशीच अवस्था असल्याचंही कळालं.

मी पत्रकार आहे. लिहिती-वाचती बाई आहे. कितीही नकोसं झालं तरी जे घडतं ते समोर येत राहतं, अनेकदा ते येऊही द्यावं लागतं. त्यातून ही सगळी मना-मेंदूची अवस्था घडत गेली. अर्थात, थेरपिस्टकडे मी गेलेच, त्याच्यासमोर सगळी मळमळ ओकून कॅथर्सिस केलं, त्यानं ते सगळं शांतपणे, नॉन-जजमेंटली ऐकून घेत सल्लाही दिला. पण मानसशास्त्र सांगतं, तुमच्या मनाच्या आजारपणाला तुमचा भवताल, तुमचा भूगोलही जबाबदार असतो. सगळ्या गोष्टी ‘आत’च नसतात, ‘बाहेर’ही असतात आणि त्याचे तुमच्यावर उमटणारे प्रतिध्वनी तुमच्या मना-मेंदूला घडवतात-बिघडवतात, मरेपर्यंत! माझ्या या मेंटल स्टेटसाठी मी कितपत आणि समाज कितपत जबाबदार हा नक्कीच वादाचा विषय आहे.

मी थिंकिंग-ओवरथिंकिंग करत स्वत:ला विचारलं, का मला असं वल्नरेबल व्हायला होतं? तर एक उत्तर आलं, की माझ्या पायाखाली ठायीठायी ‘माइन्स’ पेरलेल्या आहेत. आत्ता आपण ज्यात आहोत, त्या समाजाला जर जगण्यासाठीची जमीन मानलं, तर सगळीकडे अदृश्य ‘मेंटल माइन्स’ पेरलेल्या आहेत.

ऑनलाइन आणि ऑफलाइनही. ब्लर्ड-अनब्लर्ड व्हीडिओज, मीम्स, आंबटशौकिन विनोद, विषारी उपरोधानं भरलेल्या, लैंगिक शिव्यांनी वाहणाऱ्या कमेंट्स… सध्या सगळीकडे ‘ट्रेंडिग’ असलेल्या ‘क्लिकबेटफुल’ खरात प्रकरणातल्या पीडित बायका कशा पद्धतीनं आता पुढचं आयुष्य, या माइन्सखाली स्वत:च्या चिंधड्या उडू न देता जगणार आहेत? समाज त्यांना नीट जगू देणार आहे का? यातल्या किती बायका मानसिक-शारीरिक उपचारांपर्यंत पोहोचू शकतील? या बायकांसाठी शरीरसंबंध आयुष्यभर कमीजास्त ट्रॉमॅटिक ठरतील का? प्रश्नच प्रश्न.

सध्या मी मुंबईत असते. पब्लिक प्लेसमध्ये किंवा बस लोकलमध्येही सहेतुक वा निर्हेतुक कुणाचा धक्का लागला तरी एरवी वाटते त्याहून अधिक नकोशी भावना दाटून येते आहे. हे जाणवून अजूनच भयानक वाटतं, की त्या पीडित बायका, ज्यांना तो स्पर्श झाला आणि शुद्ध फसवणूक, शोषण वाट्याला आलं, (ज्यात त्या स्त्रियांच्या घरचे पुरूष नवरा, बाप, भाऊही सामील होते अशी शंका घ्यायला पुरेपूर वाव आहे) त्यांची काय अवस्था झाली असेल?

मला आठवतं, खरात प्रकरण हवेत तरंगायला सुरू झाल्यावर “Patriarchy wins here. Cause ‘वांझ बायका’ are not allowed to live on this earth” अशी कमेंट मी मित्रांच्या व्हॉट्सप ग्रुपवर केली होती. आपण आजुबाजुला सतत मूल न होणाऱ्या, विविध प्रकारची ‘खोट’ असलेल्या स्रियांचे मांडलेले छळ, त्यांना आयव्हीएफसह बुवाबाबा-अंगाऱ्याधुपाऱ्याच्या जंजाळात ढकलणारा समाज पाहून तिकडं डोळेझाक करतच असतो हे कोण नाकारेल? पण इतकं खोलवर जाण्याचा दमसास आज राहिलाय कुणाकडं?

दुसरीकडे कालपरवाच खरात प्रकरणासंबंधी कायदा आणि कन्सेन्टमधल्या खाचाखोचा सुंदर-सोप्या भाषेत समजावून सांगणाऱ्या एका वकिलाच्या पोस्ट फेसबुकवर आली. त्याच्याखाली एका पत्रकार म्हणवणाऱ्या स्त्रीनं अत्यंत हिणकस भाषेत, पीडित महिलांचाच अवमान करणारी कमेंट केली. त्या कमेंटची भाषा इतकी पुरूषी आणि घाणेरडी होती, की परत एकदा मी दोनेक मिनिटं ट्रिगर झाले! डोळे भरून आले माझे. वैयक्तिक जखमी व्हायला झालं त्या भाषेनं. परत एका चांगल्या लेखिका-कार्यकर्ता बाईही याच आशयाचं सगळं मीडियामोर बोलून मोकळ्या झाल्या.

लेखक-पत्रकार लोकशिक्षण करतो, निदान त्यानं तसं करावं असं अपेक्षित असतं! आजच्या भाषेत सांगायचं तर ही जमात एका चांगल्या अर्थानं इन्फ्लुएन्सर असते. मात्र जेंडरनं महिला असलेले पत्रकार-लेखक लोकही ‘केवळ जे आणि जेवढं डोळ्यांना दिसतं तेच सत्य’ अशी ठाम धारणा बाळगणार असतील, त्यांचा इक्यू आणि आयक्यू इतका गंभीरपणे मर्यादित असेल, तर सामान्य म्हणवणाऱ्या मासेसना तरी काय आणि कसा दोष देणार? असं वाटून गेलं, की म्हणतात ना, ‘आपल्या योग्यतेनुसार राजकारणी मिळतात’, मग असंही आहे की काय, की ‘आपल्या योग्यतेनुसारच पत्रकार आणि लेखक मिळतात?’