ગુજરાત વિધાનસભામાં યુનિફૉર્મ સિવિલ કોડનું બિલ રજૂ, કોને લાગુ નહીં પડે અને લિવ-ઇન રિલેશનશિપ માટે શું નિયમો છે?

અપડેટેડ 4 કલાક પહેલા

ગુજરાત વિધાનસભામાં આજે યુનિફૉર્મ સિવિલ કોડનું બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ સાથે જ ઉત્તરાખંડ પછી ગુજરાત બીજું રાજ્ય બન્યું છે જેમાં યુનિફૉર્મ સિવિલ કોડનું બિલ લાવવામાં આવ્યું છે.

છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી એ ચર્ચા થઈ રહી હતી કે ગુજરાત સરકાર યુનિફૉર્મ સિવિલ કોડ (સમાન નાગરિક સંહિતા – UCC) બિલ લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ બિલ વિધાનસભામાં મુખ્ય મંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે રજૂ કર્યું હતું. આ બિલના ડ્રાફ્ટ માટે નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ રંજના દેસાઈની કમિટી બનાવવામાં આવી હતી.

બિલ રજૂ થાય એ પહેલાં નાયબ મુખ્ય મંત્રી હર્ષ સંઘવીએ આ બિલને ઐતિહાસિક ગણાવ્યું હતું.

હર્ષ સંઘવીએ કહ્યું હતું કે, “1947માં આપણને આઝાદી તો મળી, પરંતુ દેશભરમાં નિયમો સમાજ આધારિત, જ્ઞાતિ આધારિત અને ધર્મ આધારિત રહ્યા હતા. તેનાથી સૌથી મોટું નુકસાન માતાઓ, બહેનો અને દીકરીઓને થયું છે. લગ્નની બાબત હોય કે દીવાની બાબતો હોય, તેના માટે યુસીસી હેઠળ એકસમાન નિયમો અમે લાવવા જઈ રહ્યા છીએ. તેનાથી બધા સમાજની દીકરીઓને આ યુસીસી બિલથી ફાયદો થશે.”

પરંતુ આ બિલના ડ્રાફ્ટમાં શું છે અને લગ્ન તથા છૂટાછેડા વિશે શું નિયમો લાવવાનો પ્રસ્તાવ રાખવામાં આવ્યો છે? વારસાગત હક કે ઉત્તરાધિકાર માટે શું નિયમો લાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરાયો છે? લિવ-ઇન રિલેશનશિપ વિશે શું નિયમો લવાશે?

આ બિલના ડ્રાફ્ટમાં એ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે આ બિલ ઘણા સમુદાયોને લાગુ પડવાનું નથી.

તેમાં એ સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે આ બિલ કાયદામાં રૂપાંતરિત થશે તો ભારતના બંધારણ પ્રમાણે કલમ 342 હેઠળ, તથા કલમ 366ના ખંડ 25 હેઠળ આવતી અનુસૂચિત આદિજાતિના સભ્યોને લાગુ નહીં પડે.

આ કલમો હેઠળ દેશમાં અંદાજે આદિવાસીઓના 700થી વધુ અલગ-અલગ સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે.

આ સિવાય ભારતના બંધારણના ભાગ 21 હેઠળ જેમના પરંપરાગત અધિકારોને સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા છે એવી વ્યક્તિઓ કે તેમનાં જૂથને પણ યુનિફૉર્મ સિવિલ કોડ લાગુ નહીં પડે.

આ બિલ ઉપરના તમામ સમુદાયો સિવાયના તમામ જાતિ અને ધર્મના લોકોને લાગુ પડશે.

આ બિલમાં લગ્ન અને છૂટાછેડા, વારસાગત મિલકત અને લિવ-ઇન રિલેશનશિપ જેવા મુદ્દાઓ પર નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે.

કેટલીક મહત્ત્વની જોગવાઈઓ:

આ બિલમાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપ માટે પણ નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે.

આ બિલ પ્રમાણે…

સજાની જોગવાઈ:

જે વ્યક્તિ નિવેદન રજૂ કર્યા વિના લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં એક મહિનાથી વધુ રહેશે, અને દોષિત ઠરશે તો તેને ત્રણ મહિના સુધીની સજા તથા વધુમાં વધુ 10 હજારના દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

જે વ્યક્તિ લિવ-ઇન રિલેશનશિપ સ્થાપિત કરવા માટે બળજબરી, સખ્તાઈ કે છેતરપિંડીથી કોઈ વ્યક્તિની સંમતિ મેળવે તેને પાંચ વર્ષ સુધીની સજા અને દંડ થશે.

બિલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ થયા પછી કે પહેલાં થયેલાં કોઈ પણ લગ્ન માટે લગ્નવિચ્છેદ તો જ કરી શકાશે જો…

1.લગ્નવિધિ થયા પછી અરજદાર સિવાયની કોઈ વ્યક્તિ સાથે સ્વૈચ્છિક જાતીય સંભોગ કર્યો હોય

2. લગ્નવિધિ થયા પછી અરજદાર સાથે ક્રૂરતાથી વર્તન કર્યું હોય

3. અરજી રજૂ થયાના તરત અગાઉનાં બે વર્ષ કરતાં ઓછા ન હોય તેવા સળંગ સમયગાળા માટે અરજદારને ત્યજી દીધો હોય

4. અરજદારે કોઈ અન્ય ધર્મમાં રૂપાંતરણ કર્યું હોય

5. અરજદારને અસાધ્ય માનસિક બીમારી હોય

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન