Source :- BBC PUNJABI
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸਾਲ 1977 ਦ ੇ ਅਖੀਰਲ ੇ ਦਿਨ ਤੇਹਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ੀ ਦਾਅਵਤ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤ ੀ ਜਿਮ ੀ ਕਾਰਟਰ ਨ ੇ ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂ ੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ ਆਈਲੈਂਡ ਆਫ ਼ ਸਟੇਬਿਲਿਟ ੀ ‘ ਯਾਨ ੀ ‘ ਸਥਿਰਤ ਾ ਦ ੇ ਟਾਪ ੂ ‘ ਦ ਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤ ਾ ਸੀ।
ਇੰਨ ਾ ਹ ੀ ਨਹੀਂ, ਕਾਰਟਰ ਨ ੇ ਸ਼ਾਹ ਦ ੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ, ਵਿਵੇਕ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤ ਾ ਅਤ ੇ ਬਾਰੀਕ ਨਜ਼ਰ ਦੀਆ ਂ ਤਾਰੀਫ਼ਾ ਂ ਦ ੇ ਸੋਹਲ ੇ ਵ ੀ ਗਾਏ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇ ਂ ਈਰਾਨ ‘ ਤ ੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲ ੇ ਮਾਹਰਾ ਂ ਨੂ ੰ ਸ਼ਾਹ ਦ ੀ ਇਹ ਤਾਰੀਫ ਼ ਨ ਾ ਸਿਰਫ ਼ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰ ੀ ਲੱਗ ੀ ਸੀ, ਸਗੋ ਂ ਨਾਗਵਾਰ ਵ ੀ ਗੁਜ਼ਰ ੀ ਸੀ।
ਇਸਦ ਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ ੀ ਕ ਿ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਇੱਕ ਵੱਡ ੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਆਪਣ ੇ ਸਿਆਸ ੀ ਵਿਰੋਧੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਅਣਮਨੁੱਖ ੀ ਹੱਥਕੰਡ ੇ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀ ਂ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ATLANTIC BOOKS
ਇਰਵਾਂਦ ਅਬਰਾਹਾਮੀਅਨ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਬਿਟਵੀਨ ਟ ੂ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਜ ਼ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ,” ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਰਜ਼ ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵ ੀ ਤੇਹਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀਆਈਏ ਦ ੇ ਏਜੰਟ ਕਰਮਿਟ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦ ੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ੀ ਨਾਲ ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਗੱਦ ੀ ‘ ਤ ੇ ਬੈਠ ੇ ਸਨ । ਪਹਿਲਵ ੀ ਦ ੇ ਪਿਤ ਾ ਨ ੇ ਸਾਲ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤ ਾ ਹਥਿਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋ ਂ ਉਹ ਦੂਜ ੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਾਜ਼ ੀ ਜਰਮਨ ੀ ਵੱਲ ਸ਼ਰੇਆਮ ਝੁਕਣ ਲੱਗੇ, ਤਾ ਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤ ੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨ ੇ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਸੱਤ ਾ ਤੋ ਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤ ਾ ਸੀ ।”
” ਦੂਜ ੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸਾ ਂ ਦ ਾ ਈਰਾਨ ‘ ਤ ੇ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਈਰਾਨ ੀ ਤੇਲ ਦ ੀ ਵਰਤੋ ਂ ਹਿਟਲਰ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤ ੀ ਸੀ ।”
ਰਜ਼ ਾ ਪਹਿਲਵ ੀ ਨੂ ੰ ਪਿਤ ਾ ਦ ੀ ਗੱਦ ੀ ਦਿੱਤ ੀ ਗਈ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਨੌਜਵਾਨ ਪਹਿਲਵ ੀ ਨੂ ੰ ਉਸਦ ੇ ਪਿਤ ਾ ਦ ੀ ਗੱਦ ੀ ਦ ੇ ਦਿੱਤ ੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕ ਿ ਦੁਨੀਆ ਨੂ ੰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਾ ਜ਼ਰੂਰ ੀ ਸ ੀ ਕ ਿ ਇਰਾਨ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ ਹੈ।
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ੇ ਰਜ਼ ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵ ੀ ਆਪਣ ਾ ਸਮਾ ਂ ਇੱਕ ਰਈਸ ਪਲੇਅ-ਬੁਆਏ ਵਾਂਗ ਬਿਤਾਉਂਦ ੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਸੱਤ ਾ ਦੇਣ ਦ ਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪੱਛਮ ੀ ਦੇਸਾ ਂ ਦ ੀ ਈਰਾਨ ੀ ਤੇਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦ ੀ ਤਾਂਘ ਸੀ।
ਨਾਂਮਾਤਰ ਦ ੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੁੰਦਿਆ ਂ ਵ ੀ ਸ਼ਾਹ ਨ ੇ ਤਜਵੀਜ ਼ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ਾ ਦੇਸ ਤੇਲ ਤੋ ਂ ਹੋਣ ਵਾਲ ੀ ਆਮਦਨ ਦ ਾ ਅੱਧ ਾ ਮੁਨਾਫ਼ ਾ ਆਪਣ ੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ੇ ਤਾ ਂ ਜ ੋ ਦ ੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹ ੋ ਸਕ ੇ ਅਤ ੇ ਸੰਭਾਵ ੀ ਸਿਆਸ ੀ ਅੰਦੋਲਨਾ ਂ ਦ ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਨ ਾ ਹ ੋ ਸਕੇ।
ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲ ੀ ਐਂਗਲੋ-ਈਰਾਨ ੀ ਤੇਲ ਕੰਪਨ ੀ ਨ ੇ ਉਸ ਤਜਵੀਜ ਼ ਨੂ ੰ ਸਿਰ ੇ ਤੋ ਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤ ਾ ਸੀ।
ਮੋਸਾਦਿਕ ਬਣ ੇ ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਇਸ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਾਜ ਼ ਈਰਾਨ ੀ ਇੱਕ ਖਿੱਚਵੀ ਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਾਲ ੇ ਈਰਾਨ ੀ ਆਗ ੂ ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦਿਕ ਦ ੇ ਪਿੱਛ ੇ ਇਕੱਠ ੇ ਹ ੋ ਗਏ । ਮੋਸਾਦਿਕ ਦ ਾ ਘਰਾਣਾ, ਪਹਿਲਵ ੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦ ੇ ਸੱਤ ਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋ ਂ ਲਗਭਗ ਦ ੋ ਸ ੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ ਂ ਤੋ ਂ ਈਰਾਨ ‘ ਤ ੇ ਰਾਜ ਕਰਦ ਾ ਆ ਰਿਹ ਾ ਸੀ।
ਮਾਰਕ ਬਾਊਡੇਨ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਗੈਸਟ ਆਫ ਼ ਦ ਾ ਅਯਾਤੁੱਲ ਾ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ,” ਮੋਸਾਦਿਕ ਨ ੇ ਸੱਤ ਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਿਆ ਂ ਹ ੀ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤ ਾ ਜਿਸ ਨੂ ੰ ਕਰਨ ਦ ੀ ਹਿੰਮਤ ਸ਼ਾਹ ਕਦ ੇ ਨਹੀ ਂ ਕਰ ਸਕ ੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਪੂਰ ੀ ਤੇਲ ਸਨਅਤ ਦ ਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਕਦਮ ਦ ੀ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਦੇਸ ਦ ੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘ ਾ ਹੋਈ ।”
ਟਾਈਮ ਰਸਾਲ ੇ ਨ ੇ ਮੋਸਾਦਿਕ ਨੂ ੰ ‘ ਮੈਨ ਆਫ ਼ ਦ ਾ ਈਅਰ’ ( ਸਾਲ ਦ ੀ ਹਸਤੀ ) ਐਲਾਨਿਆ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤ ੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮੋਸਾਦਿਕ ਨ ੇ ਕਿਹ ਾ ਕ ਿ ‘ ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਤੇਲ ਸਰੋਤ, ਉਸਦ ੀ ਮਿੱਟੀ, ਉਸਦੀਆ ਂ ਨਦੀਆ ਂ ਅਤ ੇ ਉਸਦ ੇ ਪਹਾੜਾ ਂ ਵਾਂਗ ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਲੋਕਾ ਂ ਦ ੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹਨ । ‘
ਮਾਰਕ ਬਾਊਡੇਨ ਨ ੇ ਲਿਖਿਆ,” ਐਂਗਲੋ-ਈਰਾਨ ੀ ਤੇਲ ਕੰਪਨ ੀ ਦ ੇ ਵਿੱਤ ੀ ਹਿੱਤਾ ਂ ਨੂ ੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤਾ ਂ ਹ ੋ ਹ ੀ ਰਿਹ ਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋ ਂ ਇਲਾਵ ਾ ਅਮਰੀਕ ਾ ਨੂ ੰ ਡਰ ਸ ੀ ਕ ਿ ਮੋਸਾਦਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ ੀ ਝੁਕਾਅ ਕਾਰਨ ਸੋਵੀਅਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਚਲ ੇ ਜਾਣਗੇ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂ ੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰ ੀ ਦਿੱਤ ੀ ਗਈ ਜਿਸਦ ੇ ਪਿੱਛ ੇ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤ ੀ ਆਈਜ਼ਨਹਾਵਰ ਅਤ ੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦ ੇ ਤਤਕਾਲ ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰ ੀ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਸਨ ।”
ਸ਼ਾਹ ਦ ੀ ਤੇਹਰਾਨ ਵਾਪਸੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸੀਆਈਏ ਦ ੇ ਏਜੰਟ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਨ ੇ ਮੋਸਾਦਿਕ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਖਬਰਾ ਂ ਛਪਵਾਈਆ ਂ ਅਤ ੇ ਸੜਕਾ ਂ ‘ ਤ ੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰ ੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।
ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦ ੀ ਸ਼ਹ ਿ ‘ ਤ ੇ ਫੌਜ ੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆ ਂ ਨ ੇ ਦੇਸ ਧ੍ਰੋਹ ਦ ੇ ਝੂਠ ੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾ ਂ ਹੇਠ ਮੋਸਾਦਿਕ ਨੂ ੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤ ਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥ ੇ 1967 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਮੌਤ ਹ ੋ ਗਈ।
ਫੌਜ ਦ ੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣ ੀ ਪਤਨ ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਕ ੇ ਰੋਮ ਚਲ ੇ ਗਏ । ਜਦੋ ਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਮ ਹ ੋ ਗਿਆ ਤਾ ਂ ਸ਼ਾਹ ਨ ੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕ ੇ ਦੁਬਾਰ ਾ ਰਾਜਗੱਦ ੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
ਅਮਰੀਕ ਾ ਨ ੇ ਸ਼ਾਹ ਦ ਾ ਪੂਰ ਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ । ਉਸਦ ਾ ਤਰਕ ਸ ੀ ਕ ਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾ ਂ ਨੂ ੰ ਰੋਕਣ ਅਤ ੇ ਤੇਲ ਦ ੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਉਸਦ ਾ ਅਜਿਹ ਾ ਕਰਨ ਾ ਜ਼ਰੂਰ ੀ ਸੀ।
ਸ਼ਾਹ ਨ ੇ ਆਪਣ ੇ ਵਤਨ ਵਾਸੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਵਾਅਦ ਾ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ਉਹ ਆਪਣ ੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਨੂ ੰ ਵਿੱਤ ੀ ਅਤ ੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋ ਂ ਪੱਛਮ ੀ ਦੇਸਾ ਂ ਦ ੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣ ਾ ਦੇਣਗੇ।
‘ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ੀ ਕਠਪੁਤਲ ੀ ‘
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ECHO
ਸ਼ਾਹ ਨ ੇ ਕਾਫ ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣ ਾ ਇਹ ਵਾਅਦ ਾ ਵਫ਼ ਾ ਵ ੀ ਕੀਤਾ।
ਸਟੀਫਨ ਕਿਨਜ਼ਰ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਆਲ ਦ ਾ ਸ਼ਾਹਜ ਼ ਮੈਨ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ,” ਸ਼ਾਹ ਦ ੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ੀ ਆਈ, ਔਰਤਾ ਂ ਦ ਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਹੋਇਆ ਅਤ ੇ ਉਹ ਆਪਣ ੇ ਦੇਸ ਨੂ ੰ ਕੁਰਾਨ ਦ ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋ ਂ ਦੂਰ ਲ ੈ ਗਏ । ਅਮਰੀਕ ੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰ ੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣ ਗਏ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਆਪਣ ੇ ਵਿਰੋਧੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਕੁਚਲਣ ‘ ਤ ੇ ਮਾਣ ਹੋਣ ਲੱਗਾ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਉਸ ਫੌਜ ਦ ੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤ ੀ ਜ ੋ ਗਿਣਤ ੀ ਅਤ ੇ ਆਧੁਨਿਕਤ ਾ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲ ੈ ਸਕਦ ੀ ਸੀ ।”
ਕਿਨਜ਼ਰ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ,” ਪਰ ਦੂਜ ੇ ਪਾਸੇ, ਸ਼ਾਹ ਨ ੇ ਖਰਬਾ ਂ ਡਾਲਰ ਬੇਮਕਸਦ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਵਾ ਂ ਵਿੱਚ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤੇ । ਸਿੱਟ ੇ ਵਜੋ ਂ ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਤ ਾ ਗਰੀਬ ਹ ੀ ਰਹੀ । 1970 ਦ ਾ ਦਹਾਕ ਾ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦ ੇ ਈਰਾਨ ਦ ੇ 40 % ਲੋਕ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦ ੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹ ੋ ਗਏ ।”
ਤੇਲ ਤੋ ਂ ਮਿਲਿਆ ਪੈਸ ਾ ਸ਼ਹਿਰਾ ਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ ੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਪੱਛਮ ੀ ਦੇਸਾ ਂ ਦ ੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ੇ ਲੋਕਾ ਂ ਨੂ ੰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ, ਪਰ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਅਤ ੇ ਗਰੀਬ ਈਰਾਨੀਆ ਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਰਥਿਕ ਦੂਰ ੀ ਵਧਦ ੀ ਚਲ ੀ ਗਈ।
ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ 20ਵਾਂ ਸਾਲ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ੀ ਕਠਪੁਤਲ ੀ ‘ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਈਰਾਨ ੀ ਲੋਕ ਹੋਏ ਸ਼ਾਹ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
1970 ਦ ੇ ਦਹਾਕ ੇ ਦ ੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ ਸੜਕਾ ਂ ‘ ਤ ੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆ ਂ ਦ ਾ ਜ ੋ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰ ੂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰੁਕਿਆ ਹ ੀ ਨਹੀਂ।
1978 ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦ ੇ ਸ਼ਾਹ ਦ ੀ ਗੱਦ ੀ ਡੋਲਣ ਲੱਗ ੀ ਸੀ । ਫਿਰ ਵ ੀ ਬਾਹਰ ੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂ ੰ ਲਗਦ ਾ ਸ ੀ ਕ ਿ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂ ੰ ਝੱਲ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ 1979 ਦ ੀ ਇਸਲਾਮ ੀ ਕ੍ਰਾਂਤ ੀ ਨ ੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ‘ ਤ ੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਸੱਤ ਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮਾਰਕ ਬਾਊਡੇਨ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ,” ਬਾਹਰ ੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂ ੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀ ਂ ਹੋਇਆ ਕ ਿ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤ ੀ ਇਸਲਾਮ ਫਿਰ ਤੋ ਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਰਿਹ ਾ ਹ ੈ ਅਤ ੇ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾ ਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹ ੋ ਰਿਹ ਾ ਹੈ । ਕਾਲਜ ਕੈਂਪਸਾ ਂ ਅਤ ੇ ਇੱਥੋ ਂ ਤੱਕ ਕ ਿ ਸ਼ਾਹ ਦ ੀ ਫੌਜ ੀ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹ ੀ ਵਿੱਚ ਵ ੀ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਹਮਾਇਤ ਵਧਣ ਲੱਗ ੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੌਲਵੀਆ ਂ ਅਤ ੇ ਸਮਾਜ ਦ ੇ ਦੂਜ ੇ ਵਰਗਾ ਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ‘ ਤ ੇ ਸਹਿਮਤ ੀ ਨਹੀ ਂ ਬਣ ਰਹ ੀ ਸ ੀ ਕ ਿ ਅੱਗ ੇ ਕ ੀ ਕੀਤ ਾ ਜਾਵੇ ।”
ਜਦੋ ਂ 16 ਜਨਵਰ ੀ ਨੂ ੰ ਸ਼ਾਹ ਨ ੇ ਮਿਸਰ ਜਾਣ ਦ ਾ ਫੈਸਲ ਾ ਕੀਤ ਾ ਤਾ ਂ ਕਿਸ ੇ ਨ ੇ ਵ ੀ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਲਈ ਹੰਝ ੂ ਨਹੀ ਂ ਵਹਾਏ।
ਅਯਾਤੁੱਲ ਾ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਪੈਰਿਸ ਤੋ ਂ ਤੇਹਰਾਨ ਪਹੁੰਚ ੇ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸ਼ਾਹ ਦ ੇ ਈਰਾਨ ਛੱਡਦ ੇ ਹ ੀ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ੀ ਜੀਵਨ ਕੱਟ ਰਹ ੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗ ੂ ਅਯਾਤੁੱਲ ਾ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣ ੇ ਦੇਸ ਮੁੜਨ ਦ ਾ ਫੈਸਲ ਾ ਕੀਤਾ।
ਪਹਿਲ ੀ ਫਰਵਰੀ, 1979 ਨੂ ੰ ਰਾਤ ਇੱਕ ਵਜ ੇ ਇੱਕ ਬੋਇੰਗ 747 ਜਹਾਜ ਼ ਨ ੇ ਖ਼ਾਸ ਚਾਰਟਰ ਜਹਾਜ ਼ ਵਜੋ ਂ ਤੇਹਰਾਨ ਲਈ ਉਡਾਣ ਭਰੀ । ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਸਨ ਸ਼ਾਹ ਦ ੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧ ੀ ਅਤ ੇ 16 ਸਾਲਾ ਂ ਤੋ ਂ ਜਲਾਵਤਨ ੀ ਵਿੱਚ ਰਹ ਿ ਰਹ ੇ ਅਯਾਤੁੱਲ ਾ ਰੂਹੁੱਲ ਾ ਖ਼ੁਮੈਨੀ।
ਜਹਾਜ ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ 168 ਯਾਤਰੀਆ ਂ ਵਿੱਚੋ ਂ ਇੱਕ ਸਨ ਬੀਬੀਸ ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜੌਨ ਸਿੰਪਸਨ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨ ੀ ‘ ਨਿਊਜ ਼ ਫਰਾਮ ਨ ੋ ਮੈਨਜ ਼ ਲੈਂਡ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ,” ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ੇ ਨਾਲ ਤੇਹਰਾਨ ਜਾਣ ਾ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣ ਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ । ਸਾਡ ੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹ ੇ ਯਾਤਰੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਪੂਰ ਾ ਭਰੋਸ ਾ ਸ ੀ ਕ ਿ ਇਰਾਨ ਦ ੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਸਾਡ ੇ ਜਹਾਜ ਼ ਨੂ ੰ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗੀ । ਫਲਾਈਟ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀ ਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾ ਂ ਲਈ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤ ੀ ਸੀ । ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦ ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲ ੇ ਵਿਅਕਤ ੀ ਨਹੀ ਂ ਸਨ । ਜਦੋ ਂ ਮੈ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦ ਾ ਤਾ ਂ ਉਹ ਜਹਾਜ ਼ ਦ ੀ ਖਿੜਕ ੀ ਤੋ ਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ।”
ਅਮਰੀਕ ਾ ਅਤ ੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਜਦੋ ਂ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਤੇਹਰਾਨ ਪਹੁੰਚ ੇ ਤਾ ਂ ਲੱਖਾ ਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਵਾਈ ਅੱਡ ੇ ‘ ਤ ੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ । ਈਰਾਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹ ੀ ਦ ੀ ਥਾ ਂ ਹੁਣ ਇਸਲਾਮ ੀ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਚੁੱਕ ਾ ਸੀ।
ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨੂ ੰ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦ ਾ ਅਹੁਦ ਾ ਦਿੱਤ ਾ ਗਿਆ ਅਤ ੇ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਇਸਲਾਮ ੀ ਨਿਯਮਾ ਂ ਅਨੁਸਾਰ ਈਰਾਨ ‘ ਤ ੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਾ ਸ਼ੁਰ ੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ੀ ‘ ਵੱਡ ਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ‘ ਕਹ ਿ ਕ ੇ ਨਿੰਦ ਾ ਕੀਤ ੀ ਅਤ ੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੂ ੰ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਫਲਸਤੀਨ ੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ ਤ ੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨ ੀ ਕਬਜ਼ ਾ ਕਰਨ ਵਾਲ ਾ ਕਹ ਿ ਕ ੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ।
ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ੇ ਸਰਬੁੱਚ ਆਗ ੂ ਵਜੋ ਂ ਅਹੁਦ ਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦ ੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾ ਂ ਦ ੇ ਅੰਦਰ ਹ ੀ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਵਿਦਿਆਰਥ ੀ ਹਮਾਇਤੀਆ ਂ ਨ ੇ ਤੇਹਰਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕ ੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ‘ ਤ ੇ ਕਬਜ਼ ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤ ੇ 66 ਅਮਰੀਕੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਬੰਧਕ ਬਣ ਾ ਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਮੰਗ ਸ ੀ ਕ ਿ ਅਮਰੀਕ ਾ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਦ ਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵ ਾ ਰਹ ੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂ ੰ ਅਮਰੀਕ ਾ ਵਾਪਸ ਈਰਾਨ ਭੇਜ ੇ ਤਾ ਂ ਜ ੋ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ‘ ਗੁਨਾਹਾ ਂ ਦ ੀ ਸਜ਼ ਾ ‘ ਮਿਲ ਸਕੇ।
ਅਮਰੀਕ ਾ ਅਤ ੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਈਰਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।
ਸਾਲ 1979 ਦ ੀ ਇਸਲਾਮ ੀ ਕ੍ਰਾਂਤ ੀ ਨੂ ੰ ਅਜ ੇ ਬਹੁਤ ਾ ਸਮਾ ਂ ਨਹੀ ਂ ਸ ੀ ਬੀਤਿਆ ਕ ਿ ਸੱਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦ ੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲ ੇ ਇਰਾਕ ਨ ੇ ਈਰਾਨ ‘ ਤ ੇ ਹਮਲ ਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਜੰਗ ਕਰੀਬ ਨੌ ਂ ਸਾਲਾ ਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ । ਕੁਝ ਹ ੀ ਸਮੇ ਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾ ਂ ਦ ਾ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਤੋ ਂ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਕਾਨ ਕਫਲਿਨ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਖ਼ੁਮੈਨੀਜ ਼ ਗੋਸਟ ‘ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪੱਖ ੀ ਕਾਰਕੁਨ ਦ ੇ ਹਵਾਲ ੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ,” ਮੈ ਂ ਸਮਝਿਆ ਸ ੀ ਕ ਿ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਿਆਉਣਗੇ । ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਨੂ ੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਹ ੈ ਕ ਿ ਅਸੀ ਂ ਇੱਕ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨੂ ੰ ਬਦਲ ਕ ੇ ਦੂਜ ਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਲੈਆਂਦ ਾ ਹੈ ।”
ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦ ੀ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ ਫਤਵਾ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਜਦੋ ਂ 1989 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ੀ ਮੂਲ ਦ ੇ ਲੇਖਕ ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦ ੀ ਨ ੇ ‘ ਸੈਟੇਨਿਕ ਵਰਸਿਜ ਼ ‘ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ੀ ਤਾ ਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦ ੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਂ ਨ ੇ ਇਸਦ ਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
14 ਫਰਵਰੀ, 1989 ਨੂ ੰ ਅਯਾਤੁੱਲ ਾ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਫਤਵ ਾ ਜਾਰ ੀ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ‘ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸਲਾਮ, ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤ ੇ ਕੁਰਾਨ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ ਹੈ । ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜ ੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤ ੀ ਨੂ ੰ ਮੈ ਂ ਮੌਤ ਦ ੀ ਸਜ਼ ਾ ਸੁਣਾਉਂਦ ਾ ਹਾਂ । ਮੈ ਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦ ੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਂ ਨੂ ੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦ ਾ ਹਾ ਂ ਕ ਿ ਉਹ ਜਿੱਥ ੇ ਕਿਤ ੇ ਵ ੀ ਇਨ੍ਹਾ ਂ ਲੋਕਾ ਂ ਨੂ ੰ ਦੇਖਣ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਮੌਤ ਦ ੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦੇਣ । ‘
ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥ ਾ ਨ ੇ ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦ ੀ ਦ ੇ ਸਿਰ ‘ ਤ ੇ 2 ਕਰੋੜ 60 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਦ ੇ ਇਨਾਮ ਦ ਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ । ਹਿੰਸਕ ਭੀੜ ਨ ੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਇਟਲ ੀ ਅਤ ੇ ਅਮਰੀਕ ਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਸਾਰੀਆ ਂ ਕਿਤਾਬਾ ਂ ਦੀਆ ਂ ਦੁਕਾਨਾ ਂ ਨੂ ੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਾ ਬਣਾਇਆ ਜ ੋ ‘ ਸੈਟੇਨਿਕ ਵਰਸਿਜ ਼ ‘ ਵੇਚ ਰਹੀਆ ਂ ਸਨ । ਇਸ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਯੂਰਪ ੀ ਦੇਸਾ ਂ ਨ ੇ ਤੇਹਰਾਨ ਤੋ ਂ ਆਪਣ ੇ ਰਾਜਦੂਤ ਵਾਪਸ ਸੱਦ ਲਏ।
ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਬਣ ੇ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇ ਂ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ੀ ਉਮਰ ਵਧੀ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ੀ ਦ ੇ ਨਾਮ ‘ ਤ ੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ । ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਇਸਦ ੇ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ੀ ਕ੍ਰਾਂਤ ੀ ਦ ੇ ਇੱਕ ਵੱਡ ੇ ਹਮਾਇਤ ੀ ਅਤ ੇ ਆਪਣ ੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਯਾਤੁੱਲ ਾ ਹੁਸੈਨ ਅਲ ੀ ਮੋਂਤਜ਼ਰ ੀ ਨੂ ੰ ਚੁਣਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕ ਿ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਬਾਰ ੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀ ਂ ਸੀਨ, ਪਰ ਮੁਲਕਦ ੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਯੋਗਤ ਾ ‘ ਤ ੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਕਾਨ ਕਫਲਿਨ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ,” ਮਾਰਚ, 1989 ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਮੋਂਤਜ਼ਰ ੀ ਨੂ ੰ ਲੰਬ ੀ ਕਈ ਪੰਨਿਆ ਂ ਦ ੀ ਚਿੱਠ ੀ ਲਿਖ ੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਉਸ ‘ ਤ ੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕ ਿ ਉਹ ਇਰਾਨ ਦ ੇ ਲੋਕਾ ਂ ਨੂ ੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆ ਂ ਦ ੇ ਹੱਥਾ ਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਰਿਹ ਾ ਹੈ । ਮੋਂਤਜ਼ਰ ੀ ਨ ੇ ਇਸ ਲੰਬ ੀ ਚਿੱਠ ੀ ਦ ਾ ਜਵਾਬ ਪੰਜ ਲਾਈਨਾ ਂ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦਿਆ ਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ਉਹ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ੀ ਦ ੀ ਦੌੜ ਤੋ ਂ ਬਾਹਰ ਹ ੋ ਰਹ ੇ ਹਨ । ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਂ ਵ ੀ ਇਸ ਅਹੁਦ ੇ ਦ ੇ ਚਾਹਵਾਨ ਨਹੀ ਂ ਸਨ । ਇਸ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਆਪਣ ੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ੀ ਵਜੋ ਂ ਤਤਕਾਲ ੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤ ੀ ਅਲ ੀ ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਨੂ ੰ ਚੁਣਿਆ ।”
ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤ ਾ ਦ ੇ ਮਾਮਲ ੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਅਹੁਦ ੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜੂਨੀਅਰ ਸਨ ਅਤ ੇ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ਾ ਤਜ਼ਰਬ ਾ ਇੰਨ ਾ ਨਹੀ ਂ ਸ ੀ ਕ ਿ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਚੋਟ ੀ ਦ ੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਹੁਦ ੇ ਦ ੇ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
ਆਪਣ ੀ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਦ ੇ ਮੱਦ ੇ ਨਜ਼ਰ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਸੰਸਦ ਦ ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਼ ਇਜਲਾਸ ਸੱਦਿਆ ਅਤ ੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਰਾਹੀ ਂ ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਨੂ ੰ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ੀ ਬਣਾਉਣ ਦ ਾ ਰਸਤ ਾ ਸਾਫ ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤੋ ਂ ਪਹਿਲਾ ਂ ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਨ ੇ ਪੱਕ ਾ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਮੌਤ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਵ ੀ ਇਰਾਨ ਆਪਣ ਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਰ ੀ ਰੱਖੇਗ ਾ ਅਤ ੇ ਪੱਛਮ ਪ੍ਰਤ ੀ ਉਸਦ ੀ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲ ੀ ਨੀਤ ੀ ਵ ੀ ਜਾਰ ੀ ਰਹੇਗੀ।
9/11 ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕ ਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਖ਼ੁਮੈਨ ੀ ਦ ੀ ਮੌਤ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਨ ੇ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਜਗ੍ਹ ਾ ਲਈ ਅਤ ੇ ਰਫ਼ਸੰਜਾਨ ੀ ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਨਵੇ ਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤ ੀ ਬਣੇ । ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਵੈਸ ੇ ਤਾ ਂ ਅਮਰੀਕ ਾ ਵਿਰੋਧ ੀ ਨੀਤ ੀ ‘ ਤ ੇ ਹ ੀ ਚੱਲ ੇ ਪਰ ਇੱਕ ਸਮਾ ਂ ਅਜਿਹ ਾ ਵ ੀ ਆਇਆ ਜਦੋ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ਾ ਪੱਖ ਵ ੀ ਲਿਆ।
ਜਦੋ ਂ 11 ਸਤੰਬਰ, 2001 ਨੂ ੰ ਅਲ-ਕਾਇਦ ਾ ਨ ੇ ਵਰਲਡ ਟਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ‘ ਤ ੇ ਹਮਲ ਾ ਕੀਤਾ, ਤਾ ਂ ਈਰਾਨ ਨ ੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤ ੀ ਬੁਸ ਼ ਅਤ ੇ ਅਮਰੀਕ ੀ ਲੋਕਾ ਂ ਨੂ ੰ ਹਮਦਰਦ ੀ ਦ ਾ ਸੰਦੇਸ ਼ ਭੇਜਿਆ।
ਕੇਨੇਥ ਪੋਲਕ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਦ ਾ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਪਜ਼ਲ: ਦ ਾ ਕਨਫਲਿਕਟ ਬਿਟਵੀਨ ਅਮਰੀਕ ਾ ਐਂਡ ਈਰਾਨ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ,” ਇੱਕ ਅਜਿਹ ਾ ਦੇਸ ਜਿਸਨੂ ੰ 90 ਦ ੇ ਦਹਾਕ ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰ ੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋ ਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤ ਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣ ੇ ਸਭ ਤੋ ਂ ਵੱਡ ੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂ ੰ ਜਿਸਨੂ ੰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ ਾ ਇੱਕ ‘ ਸ਼ੈਤਾਨ’ ਦ ਾ ਦਰਜ ਾ ਦਿੰਦ ਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਆਪਣ ੀ ਹਮਦਰਦ ੀ ਦਿੰਦ ਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤ ਾ ਸੀ । ਤੇਹਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾ ਂ ਲੋਕਾ ਂ ਨ ੇ ਮਾਰ ੇ ਗਏ ਲੋਕਾ ਂ ਲਈ ਮੋਮਬੱਤੀਆ ਂ ਜਗ ਾ ਕ ੇ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਸੀ । ਅਜਿਹ ਾ ਕਰਨ ਵਾਲ ਾ ਈਰਾਨ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ( ਪੱਛਮ ੀ ਏਸ਼ੀਆ ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਲ ਾ ਦੇਸ ਸੀ ।”
ਖ਼ਾਤਮ ੀ ਬਣ ੇ ਬਦਲਾਅ ਦ ੇ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾ ਂ ਦ ਾ ਮੰਨਣ ਾ ਹ ੈ ਕ ਿ ਅਜਿਹ ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਤਮ ੀ ਦ ੇ ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਪੰਜਵੇ ਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤ ੀ ਚੁਣ ੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹ ੋ ਸਕਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਨ ੇ ਕੱਟੜਪੰਥ ੀ ਆਗ ੂ ਅਲ ੀ ਅਕਬਰ ਨੂਰ ੀ ਦ ੀ ਹਮਾਇਤ ੀ ਕੀਤ ੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦ ੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖ਼ਾਤਮ ੀ ਦ ੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਕਾਨ ਕਫਲਿਨ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ,” ਇਸਦ ਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ ੀ ਕ ਿ ਸਾਲ 1997 ਤੱਕ ਈਰਾਨ ੀ ਲੋਕਾ ਂ ਦ ਾ ਇਸਲਾਮ ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋ ਂ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹ ੋ ਚੁੱਕ ਾ ਸੀ । ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਵਿਗੜਦ ੀ ਆਰਥਿਕਤ ਾ ਅਤ ੇ ਬਾਹਰ ੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋ ਂ ਉਸਦ ੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋਣ ਲਈ ਉਹ ਉਸਨੂ ੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ੇ ਸਨ । ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ 40 ਫੀਸਦ ੀ ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਸੀ ।”
” ਈਰਾਨ ੀ ਮੁਦਰ ਾ ਰਿਆਲ ਦ ੀ ਕੀਮਤ ਅੱਧ ੀ ਰਹ ਿ ਗਈ ਸ ੀ ਅਤ ੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ੀ ਦ ੀ ਦਰ 30 ਫੀਸਦ ੀ ਹ ੋ ਗਈ ਸੀ । ਹਾਲਾਂਕ ਿ ਉਦੋ ਂ ਤੱਕ ਖ਼ਾਤਮ ੀ ਈਰਾਨ ਦ ੀ ਰਾਜਨੀਤ ੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡ ਾ ਨਾਮ ਨਹੀ ਂ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇ ਂ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨ ੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ਾ ਨਾਮ ਬਦਲਾਅ ਦ ਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ।”
ਖ਼ਾਤਮ ੀ ਨ ੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤਦਿਆ ਂ ਹ ੀ ਸਭ ਤੋ ਂ ਵੱਡ ੀ ਪਹਿਲ ਸਾਊਦ ੀ ਅਰਬ ਅਤ ੇ ਹੋਰ ਖਾੜ ੀ ਮੁਲਕਾ ਂ ਨਾਲ ਆਪਣ ੇ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਨ ਦ ੀ ਕੀਤੀ।
ਇੰਨ ਾ ਹ ੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਸਤੰਬਰ 1998 ਵਿੱਚ ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦ ੀ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ ਜਾਰ ੀ ਫਤਵ ੇ ਨੂ ੰ ਵ ੀ ਵਾਪਸ ਲ ੈ ਲਿਆ।
ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਦ ੇ ਖਿਲਾਫ ਵਿਰੋਧ ੀ ਧਿਰ ਇਕਜੁੱਟ ਨਹੀ ਂ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਅਹਿਮਦੀਨੇਜਾਦ ਦ ੇ ਸੱਤ ਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਇਰਾਨ ਆਪਣੀਆ ਂ ਪੁਰਾਣੀਆ ਂ ਨੀਤੀਆ ਂ ‘ ਤ ੇ ਵਾਪਸ ਚਲ ਾ ਗਿਆ । ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਨ ੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਿਆ ਸਮਰੱਥ ਾ ਅਤ ੇ ਚੀਨ-ਰੂਸ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਨੂ ੰ ਆਪਣ ੀ ਮੁੱਖ ਨੀਤ ੀ ਬਣਾਇਆ।
ਅਮਰੀਕ ਾ ਅਤ ੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਰੋਧ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਵਿਦੇਸ ਼ ਨੀਤ ੀ ਦ ਾ ਹਿੱਸ ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਦੋ ਂ ਵ ੀ ਈਰਾਨ ‘ ਤ ੇ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰ ਾ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋ ਂ ਗੁਰੇਜ ਼ ਨਹੀ ਂ ਕੀਤਾ।
ਅਮੀਨ ਸੈਕਲ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਇਰਾਨ ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ: ਦ ਾ ਸਰਵਾਈਵਲ ਐਂਡ ਫਿਊਚਰ ਆਫ ਼ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ,” ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਕੋਲ ਬੇਅੰਤ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤ ੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤ ੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦ ੀ ਸ਼ਕਤ ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲ ੇ ਕਈ ਸਾਧਨਾ ਂ ਜਿਵੇ ਂ ਕ ਿ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰ ੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ ਅਤ ੇ ਇਸਦ ੀ ਪੈਰਾ-ਮਿਲਟਰ ੀ ਸ਼ਾਖ ਾ ‘ ਬਸੀਜ ਼ ‘ ਦ ੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕ ਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ । ਹੁਣ ਵ ੀ ਕਈ ਇਰਾਨ ੀ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰ ਤੋ ਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ ਨੂ ੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲ ਾ ਕੋਈ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਰੋਧ ੀ ਨੇਤ ਾ ਉੱਭਰ ਕ ੇ ਸਾਹਮਣ ੇ ਨਹੀ ਂ ਆਇਆ ਹੈ ।”
ਸ਼ਾਹ ਦ ੇ ਪੁੱਤ ਦ ੀ ਚੁਣੌਤ ੀ ‘ ਤ ੇ ਸਵਾਲ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਇਰਾਨ ਦ ੇ ਸਾਬਕ ਾ ਸ਼ਾਹ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ ਾ ਪਹਿਲਵ ੀ ਦ ੇ ਬੇਟ ੇ ਰਜ਼ ਾ ਪਹਿਲਵ ੀ ਪਿਛਲ ੇ ਦਿਨੀ ਂ ਕੁਝ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰ ੇ ਹ ੋ ਰਹ ੇ ਹਨ।
ਪਿਛਲ ੇ ਦਿਨੀ ਂ ਐਕਸ ( ਪਹਿਲਾ ਂ ਟਵਿੱਟਰ ) ‘ ਤ ੇ ਦਿੱਤ ੇ ਬਿਆਨਾ ਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਆਪਣ ੇ ਦੇਸ ਵਾਸੀਆ ਂ ਨੂ ੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤ ੀ ਹ ੈ ਕ ਿ” ਉਹ 46 ਸਾਲਾ ਂ ਤੋ ਂ ਚੱਲ ੀ ਆ ਰਹ ੀ ਜੰਗ ਦ ਾ ਅੰਤ ਕਰਨ । ਈਰਾਨ ਦ ੇ ਸ਼ਾਸਕਾ ਂ ਦ ਾ ਆਪਣ ੇ ਹ ੀ ਲੋਕਾ ਂ ਨੂ ੰ ਕੁਚਲਣ ਦ ਾ ਕੁਚੱਕਰ ਢਹਿ-ਢੇਰ ੀ ਹ ੋ ਰਿਹ ਾ ਹੈ । ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੁਪਨ ੇ ਨੂ ੰ ਹਮੇਸ਼ ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੇਸ ਼ ਵਿਆਪ ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦ ੀ ਲੋੜ ਹੈ ।”
ਆਪਣ ੇ ਪਿਤ ਾ ਨੂ ੰ ਅਹੁਦ ੇ ਤੋ ਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਅਮਰੀਕ ਾ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ੀ ਕੱਟ ੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਰੀਕ ਾ ਅਤ ੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦ ੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰ ੀ ਨੇਤਨਯਾਹ ੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ੀ ਸਬੰਧਾ ਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨ ੀ ਗੰਭੀਰਤ ਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ‘ ਤ ੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਦ ੇ ਅਮਰੀਕ ਾ ਦ ੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੱਤ ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦ ੇ ਵ ੀ ਹਨ, ਤਾ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਵ ੀ ਉਸ ੇ ਸਿਆਸ ੀ ਵੈਧਤ ਾ ਦ ੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦ ਾ ਸਾਹਮਣ ਾ ਕਰਨ ਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦ ਾ ਸਾਹਮਣ ਾ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਪਿਤ ਾ ਨ ੇ ਕੀਤ ਾ ਸੀ।
ਬੀਬੀਸ ੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋ ਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
source : BBC PUNJABI
