ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਸੀ

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਜਦੋਂ 21 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਫੌਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ।

ਇੱਕ ਤਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ‘ਰਿਫੋਰਮ ਇਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਾਈਨਜ਼’ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਛਾਪੀ ਸੀ।

ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੁਪਹਿਰ 12.30 ਵਜੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੜਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।”

“ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ 100 ਯੂਰਪੀ ਤੇ 100 ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਰੇਨ ਨਾਲ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਭਾਰੀ ਫੌਜੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।”

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੂਹੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ।”

ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਝਿਝਕਣ ਮਗਰੋਂ ਮਹੰਤ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦੂਕ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਦੂਕ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਮਿਸਟਰ ਕਿਊਰੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ।

ਮਹੰਤ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਚੇਲੇ ਅਤੇ 26 ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਸਥਾਨ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਡਾ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਦਿ ਅਕਾਲੀ ਮੂਵਮੈਂਟ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 20ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ, “ਮਹੰਤ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਾੜੇ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਬੈਠਿਆ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਿਆ।”

ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ ਤੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇਗਾ।“

“ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।”

ਡਾ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਮਹੰਤ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਈ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

“ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੱਲ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੀਵਾਨ ਰੱਖੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।”

“ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਦੀਵਾਨ ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਨੂੰ ਧਾਰੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।”

“ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਣ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਮਹੰਤ ਨੇ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।”

“ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿਸਟਰ ਸੀ.ਐੱਮ ਕਿੰਗ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਹਮਾਇਤ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”

ਡਾ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਈਟ ਵਜੋਂ ਕਿਵੇਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੌਰਾਨ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਵੀ ਹਨ।

“ਗ਼ਦਰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬਿਜ਼ ਮਹੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੂਵਮੈਂਟ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।”

ਡਾ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਵੀਂ ਅਫ਼ਸਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਬਲ ਗੇਮ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ ਰੁਤਬਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।”

“ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।”

ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਡਾ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਰੀਬ 400 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਲਾਠੀਆਂ, ਟਕਵੇ ਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਰੂਦ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਵੀ ਜਮਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

“ਮਹੰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਡੀਲਰ ਤੋਂ ਪਿਸਤੌਲ ਲਈ ਕਾਰਤੂਸ ਵੀ ਮੰਗਵਾ ਲਏ ਸਨ। 100 ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਮਲੇ ਲਈ ਮਹੰਤ ਨੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।”