Source :- BBC PUNJABI
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images/Ultra
” ਸਮਝ ਸਕ ੇ ਨ ਾ ਲੋਕ ਸਿਆਣ ੇ ਇਸ਼ਕ ਦ ਾ ਰੁਤਬ ਾ”
” ਇਸ਼ਕ ਦ ਾ ਰੁਤਬਾ, ਇਸ਼ਕ ਹ ੀ ਜਾਣ ੇ”
ਫਿਲਮ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਨੁਸਰਤ ਫਤਹ ਿ ਅਲ ੀ ਖ਼ਾਨ ਦ ੀ ਆਵਾਜ ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੱਵਾਲ ੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦ ੀ ਹ ੈ ਅਤ ੇ ਫਿਲਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਵ ੀ ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦ ੀ ਰਹਿੰਦ ੀ ਹੈ।
ਕੱਵਾਲ ੀ ਦ ੇ ਨਾਲ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤ ੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦ ਾ ਹੈ,” ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਸਾਰ ੇ ਮਰਦਾ ਂ ਅਤ ੇ ਔਰਤਾ ਂ ਨੂ ੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹ ੈ ਜਿਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਜ਼ਿੰਦਗ ੀ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਅਤ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਵਰਗ ੀ ਰਹ ੀ ਹੈ ।”
ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂ ੰ ਇੱਕ ਸੱਚ ੀ ਘਟਨ ਾ ਦ ਾ ਨਾਟਕ ੀ ਰੂਪ ਕਿਹ ਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ੀ ਗਾਇਕ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਅਤ ੇ ਅਦਾਕਾਰ ਾ ਦਿਵਿਆ ਦੱਤ ਾ ਨ ੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾ ਂ ਨਿਭਾਈਆ ਂ ਹਨ।
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਅਤ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਕੌਣ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣ ੀ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆ ਂ ਫਿਲਮਾ ਂ ਦ ਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ੀ ਜਿਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਹਿੰਦ ੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ?
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਅਤ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਕੌਣ ਸਨ?
ਲੈਰ ੀ ਕੌਲਿੰਸ ਅਤ ੇ ਡੋਮੀਨਿਕ ਲੈਪੀਅਰ ਨ ੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ ਼ ਰਾਜ ਦ ੇ ਆਖ਼ਰ ੀ ਸਾਲਾਂ, ਉਸ ਸਮੇ ਂ ਦੀਆ ਂ ਰਿਆਸਤਾ ਂ ਦ ੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤ ੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾ ਂ ‘ ਤ ੇ ‘ ਫ੍ਰੀਡਮ ਏਟ ਮਿਡਨਾਈਟ ‘ ਨਾਮ ਦ ੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਅਤ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣ ੀ ਦ ਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ ਕ ਿ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ 55 ਸਾਲ ਦ ੇ ਸਨ । ਦੂਜ ੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਲੌਰਡ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਦ ੇ ਨਾਲ ਬਰਮ ਾ ਮੋਰਚ ੇ ‘ ਤ ੇ ਲੜਾਈ ਲੜ ੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ, ( ਲਗਭਗ ਸਤੰਬਰ 1947 ਵਿੱਚ ) ਜਦੋ ਂ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣ ੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹ ੇ ਸਨ, ਉਦੋ ਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜ ੀ ਦੌੜਦ ੀ ਹੋਈ ਆਈ । ਉਸ ਦ ੇ ਪਿੱਛ ੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਵ ੀ ਸਨ । ਕੁੜ ੀ ਨ ੇ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਤੋ ਂ ਮਦਦ ਦ ੀ ਗੁਹਾਰ ਲਗਾਈ।
ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨੂ ੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਹੀ ਂ ਲੱਗ ੀ ਕ ਿ ਪਹਿਲਾ ਂ ਕ ੀ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਂ ਦ ਾ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲ ਾ ਲੰਘ ਰਿਹ ਾ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ ਤ ੇ ਹਮਲ ਾ ਹੋਇਆ ਸ ੀ ਅਤ ੇ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁੜ ੀ ਆਪਣ ੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜ ਰਹ ੀ ਸੀ।
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਛਿਆ,” ਕਿੰਨ ੇ”?
ਸਾਹਮਣਿਓ ਂ ਜਵਾਬ ਆਇਆ,” ਪੰਦਰਾ ਂ ਸ ੌ ਰੁਪਏ ।”
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਨ ਾ ਤਾ ਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਕੀਤ ਾ ਅਤ ੇ ਨ ਾ ਹ ੀ ਕੋਈ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ । ਉਹ ਘਰ ਦ ੇ ਅੰਦਰ ਗਏ ਅਤ ੇ ਤੁਰੰਤ ਪੈਸ ੇ ਕੱਢ ਕ ੇ ਹਮਲਾਵਰਾ ਂ ਨੂ ੰ ਗਿਣ ਕ ੇ ਦ ੇ ਦਿੱਤੇ । ਇਹ ਰਕਮ ਉਸ ਕੁੜ ੀ ਦ ੀ ਖਰੀਦ ਕੀਮਤ ਸੀ।
ਉਸ ਦ ਾ ਨਾਮ ਜ਼ੈਨਬ ਸ ੀ ਅਤ ੇ ਉਹ 17 ਸਾਲ ਦ ੀ ਸੀ । ਉਸ ਦ ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ੀ ਕਰਦ ਾ ਸੀ । ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦ ੇ ਸਮੇ ਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜਬਰ ਜਨਾਹ ਅਤ ੇ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕੀਤ ੀ ਗਈ ਸੀ।
ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੀ ਕਿਸਮਤ ਹੁਣ ਇੱਕ ‘ ਨਵੇ ਂ ਮਾਲਕ ‘ ਦ ੇ ਹੱਥਾ ਂ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲਗ ਼ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗਰੀਬ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਹੁਟ ੀ ਨਹੀ ਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦ ੇ ਸਨ ਅਤ ੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋ ਂ ਸ਼ਰਮੀਲ ੇ ਹੋਣ ਕਰਕ ੇ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣ ਾ ਵਿਆਹ ਵ ੀ ਨਹੀ ਂ ਕਰ ਸਕ ੇ ਸਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਪੁੰਗਰਦ ੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ ਦ ੇ ਬੀਜ
ਕੋਲਿੰਸ ਅਤ ੇ ਲੈਪੀਅਰ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ ਕ ਿ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ, ਜ ੋ ਇਕੱਲੇਪਨ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹ ੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਆਪਣ ੇ ਝੋਂਪੜ ੀ ਨੁਮ ਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਨਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀ ਂ ਜ਼ਿੰਦਗ ੀ ਮਿਲੀ । ਉਹ ਸਾਰ ਾ ਦਿਨ ਖੇਤਾ ਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦ ੇ ਸਨ । ਕਦੇ-ਕਦ ੇ ਉਹ ਜ਼ੈਨਬ ਲਈ ਸਾੜੀ, ਸਾਬਣ ਜਾ ਂ ਜ਼ਰ ੀ ਦ ੀ ਕਢਾਈ ਵਾਲ ੀ ਸ਼ਾਲ ਲਿਆਉਂਦ ੇ ਸਨ । ਜ਼ੈਨਬ ਵ ੀ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਧੰਨਵਾਦ ੀ ਸੀ।
ਜਲਦ ੀ ਹ ੀ ਉਹ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੀ ਜ਼ਿੰਦਗ ੀ ਦ ਾ ਸਹਾਰ ਾ ਬਣ ਗਈ । ਸਮੇ ਂ ਦ ੇ ਨਾਲ ਦੋਵਾ ਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਮਰ ਦ ਾ ਫ਼ਰਕ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਪਿੰਡ ਵਾਸ ੀ ਅਤ ੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਕੱਠ ੇ ਹੋਏ ਅਤ ੇ ਗ੍ਰੰਥ ੀ ਸਾਹਿਬ ਦ ੀ ਮੌਜੂਦਗ ੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾ ਂ ਦ ਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵ ਾ ਦਿੱਤ ਾ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ੈਨਬ ਨ ੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤ ੀ ਹੈ । ਵਿਆਹ ਦ ੇ 11 ਮਹੀਨ ੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਇੱਕ ਧ ੀ ਹੋਈ । ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਧ ੀ ਦ ਾ ਨਾਮ ਤਨਵੀਰ ਰੱਖਿਆ।
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਜ਼ਿੰਦਗ ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾ ਂ ਅਜਿਹ ਾ ਵ ੀ ਦੇਖਿਆ ਸ ੀ ਜਦੋ ਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਅਤ ੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਦ ੀ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤ ੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋ ਂ ਘੱਟ ਨਹੀ ਂ ਸੀ।
ਦੂਜ ੇ ਪਾਸੇ, ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਘਰ ਤੋ ਂ 16 ਮੀਲ ਦੂਰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ‘ ਤ ੇ ਨਵੇ ਂ ਬਣ ੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤ ੇ ਭਾਰਤ ਤੋ ਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆ ਂ ਦ ੀ ਭੀੜ ਵਧ ਰਹ ੀ ਸੀ । ਵੰਡ ਦ ੇ ਕਹਿਰ ਦ ੀ ਅੱਗ ਇਸ ਜੋੜ ੇ ਨੂ ੰ ਵ ੀ ਆਪਣ ੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲ ੀ ਸੀ।
ਜਦੋ ਂ ਭਾਰਤ ਅਤ ੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨ ੇ ਲੋਕਾ ਂ ਨੂ ੰ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਪਰਿਵਾਰਾ ਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦ ਾ ਸਿਲਸਿਲ ਾ ਸ਼ੁਰ ੂ ਕੀਤਾ
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦ ੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਕੀਲ ਕੇਟੀਐੱਸ ਤੁਲਸ ੀ ਨ ੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ ਦ ਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ‘ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ’ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ’ ਬਾਰ ੇ ਲਿਖਿਆ।
ਕੇਟੀਐੱਸ ਤੁਲਸ ੀ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ ਕ ਿ 6 ਦਸੰਬਰ 1947 ਦ ੀ ਇੰਟਰ-ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਸੰਧ ੀ ਅਤ ੇ ‘ ਅਗਵ ਾ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀਆ ਂ ਦ ੀ ਬਰਾਮਦਗ ੀ ਅਤ ੇ ਮੁੜਵਸੇਬ ੇ ਕਾਨੂੰਨ, 1949 ‘ ਦ ੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤ ੇ ਉਸ ਦ ੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰ ੀ ਦ ੇ ਪਿੱਛ ੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹ ੇ ਹੁੰਦ ੇ ਸਨ।
ਜਿਸ ਦ ੇ ਮੁਤਾਬਕ, 1 ਮਾਰਚ 1947 ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਜ ੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਕਿਸ ੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦ ੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦ ੀ ਹੋਈ ਜਾ ਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ੀ ਮਿਲਦ ੀ ਸੀ, ਤਾ ਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦ ਾ ਸ ੀ ਕ ਿ ਉਸ ਨਾਲ ਜਬਰ ਜਿਨਾਹ ਹੋਇਆ ਹ ੈ ਜਾ ਂ ਉਸ ਨੂ ੰ ਅਗਵ ਾ ਕੀਤ ਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰੀਕ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸਾਰ ੇ ਵਿਆਹ ਅਤ ੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨਾ ਂ ਨੂ ੰ ਜਬਰ ੀ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦ ਾ ਸ ੀ ਅਤ ੇ ਕਿਸ ੇ ਵ ੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਮਾਨਤ ਾ ਨਹੀ ਂ ਦਿੱਤ ੀ ਜਾਂਦ ੀ ਸੀ । ਅਜਿਹੀਆ ਂ ਔਰਤਾ ਂ ਨੂ ੰ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਪਰਿਵਾਰਾ ਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤ ਾ ਜਾਂਦ ਾ ਸੀ । ਭਾਵੇ ਂ ਔਰਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ੇ ਜਾ ਂ ਕੁਝ ਵ ੀ ਕਹੇ, ਇਸ ਮਾਮਲ ੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦ ੀ ਕੋਈ ਰਾਏ ਨਹੀ ਂ ਸੁਣ ੀ ਜਾਂਦ ੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰੀਕ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦ ਾ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆ ਂ ਜਾ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੇ ਅਗਵ ਾ ਆਦ ਿ ਬਾਰ ੇ ਕੋਈ ਵ ੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀ ਂ ਕੀਤ ਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦ ੀ ਲਾਗ ੂ ਕਰਨ ਦ ੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂ ੰ ਲ ੈ ਕ ੇ ਵ ੀ ਸਵਾਲ ਉਠ ੇ ਸਨ।
‘ ਫ੍ਰੀਡਮ ਐਟ ਮਿਡਨਾਈਟ ‘ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹ ੈ ਕ ਿ ਕੁਝ ਸਾਲਾ ਂ ਬਾਅਦ, ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੀ ਦੌਲਤ ਦ ੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦ ੇ ਭਤੀਜਿਆ ਂ ਨ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਬਾਰ ੇ ਸਰਕਾਰ ੀ ਤੰਤਰ ਨੂ ੰ ਸੂਚਨ ਾ ਦ ੇ ਦਿੱਤੀ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਧਿਕਾਰ ੀ ਆਏ ਅਤ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਨੂ ੰ ਆਪਣ ੇ ਨਾਲ ਲ ੈ ਗਏ ਅਤ ੇ ਉਸ ਨੂ ੰ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਦੋਵੇ ਂ ਦੇਸ਼ਾ ਂ ਵਿਚਾਲ ੇ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤ ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜ਼ੈਨਬ ਨੂ ੰ ਇੱਥੋ ਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਾ ਸੀ । ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਤੁਰੰਤ ਦਿੱਲ ੀ ਲਈ ਰਵਾਨ ਾ ਹੋਏ।
ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਸਾਰ ੀ ਜਾਇਦਾਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤ ੀ ਅਤ ੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਕ ੇ ਆਪਣ ਾ ਨਾਮ ਜਮੀਲ ਅਹਿਮਦ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਤਾ ਂ ਜ ੋ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ੀ ਉੱਚਾਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣ ੀ ਪਤਨ ੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ ੀ ਦ ੇ ਸਕਣ । ਪਰ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ ਼ ਨਾਕਾਮ ਰਹ ੀ ਕਿਉਂਕ ਿ ਦੋਵੇ ਂ ਦੇਸ਼ਾ ਂ ਦੀਆ ਂ ਸਰਕਾਰਾ ਂ ਆਪਣ ੇ ਫ਼ੈਸਲ ੇ ‘ ਤ ੇ ਡਟੀਆ ਂ ਰਹੀਆਂ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੂਚਨ ਾ ਮਿਲ ੀ ਕ ਿ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂ ੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤ ਾ ਗਿਆ । ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨ ੇ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ, ਜ ੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕ ੇ ਸਨ, ਨੂ ੰ ਵੀਜ਼ ਾ ਅਤ ੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦ ੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋ ਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਧ ੀ ਦ ਾ ਨਾਮ ਸੁਲਤਾਨ ਾ ਰੱਖ ਕ ੇ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨ ੀ ਤਰੀਕ ੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ । ਧ ੀ ਨੂ ੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕ ੇ ਉਹ ਨੂਰਪੁਰ ਸਥਿਤ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਚਲ ੇ ਗਏ।
ਦ ੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ, ਦ ੋ ਅੰਤ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਕੋਲਿੰਸ ਅਤ ੇ ਲੈਪੀਅਰ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ ਕ ਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚਦ ੇ ਹ ੀ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨੂ ੰ ਪਤ ਾ ਲੱਗ ਾ ਕ ਿ ਜ਼ੈਨਬ ਨ ੇ ਆਪਣ ੇ ਚਾਚ ੇ ਦ ੇ ਮੁੰਡ ੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ । ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੇ ਪਤ ੀ ਅਤ ੇ ਉਸ ਦ ੇ ਭਰਾਵਾ ਂ ਨ ੇ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੀ ਬੁਰ ੀ ਤਰ੍ਹਾ ਂ ਕੁੱਟਿਆ ਅਤ ੇ ਉਸ ਨੂ ੰ ਪੁਲਿਸ ਦ ੇ ਹਵਾਲ ੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੁਕੱਦਮ ੇ ਦ ੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਦਾਅਵ ਾ ਕੀਤ ਾ ਕ ਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹ ੈ ਅਤ ੇ ਆਪਣ ੀ ਪਤਨ ੀ ਨੂ ੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦ ੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ । ਜੱਜ ਨ ੇ ਉਸ ਦ ੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ । ਇੱਕ ਹਫ਼ਤ ੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋ ਂ ਮੁੜ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਈ ਤਾ ਂ ਜ਼ੈਨਬ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹ ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਈ।
ਇਸ ਮਾਮਲ ੇ ਦ ੀ ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾ ਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਚਰਚ ਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾ ਂ ਅਤ ੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾ ਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ ੀ ਉਤਸੁਕਤ ਾ ਪੈਦ ਾ ਹੋਈ । ਇਸ ੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ ਼ ਸੀ।
ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਨਬ ਨ ੇ ਮੰਨਿਆ ਕ ਿ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦ ਾ ਪਹਿਲ ਾ ਪਤ ੀ ਸੀ । ਹਾਲਾਂਕ ਿ ਉਸ ਨ ੇ ਉਸ ਦ ੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਜਾਣ ਤੋ ਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਸੁਣ ਕ ੇ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ੀ ਹੋਇਆ । ਕੁਝ ਸਮੇ ਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਧ ੀ ਸੁਲਤਾਨ ਾ ਦ ੀ ਮਾ ਂ ਨੂ ੰ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੇ ਹਵਾਲ ੇ ਕਰਨ ਦ ੀ ਪੇਸ਼ਕਸ ਼ ਕੀਤ ੀ ਅਤ ੇ ਆਪਣ ੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਪੈਸ ੇ ਵ ੀ ਉਸ ਨੂ ੰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
ਪਰ ਜ਼ੈਨਬ ਨ ੇ ਪੈਸ ੇ ਲੈਣ ਤੋ ਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆ ਂ ਅੱਖਾ ਂ ਤੋ ਂ ਹੰਝ ੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤ ੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਕੁਝ ਸਮੇ ਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਤੋ ਂ ਨਿਕਲ ਕ ੇ ਲਾਹੌਰ ਦ ੀ ਗੰਗ ਾ ਬਖ਼ਸ ਼ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਚਲ ਾ ਗਿਆ।
ਉਹ ਉੱਥ ੇ ਰੋਂਦ ਾ ਹੋਇਆ ਦੁਆ ਕਰਦ ਾ ਰਿਹਾ । ਪਿਓ-ਧੀ ਉੱਥ ੇ ਹ ੀ ਸੌ ਂ ਗਏ । ਸਵੇਰ ੇ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣ ੀ ਧ ੀ ਨੂ ੰ ਨੇੜਲ ੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲ ੈ ਗਿਆ ਅਤ ੇ ਉਸ ਲਈ ਨਵੇ ਂ ਕੱਪੜ ੇ ਅਤ ੇ ਇਕ ਦੁਪੱਟ ਾ ਖਰੀਦਿਆ।
ਦੋਵੇ ਂ ਲਾਹੌਰ ਦ ੇ ਸ਼ਾਹਦਰ ਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚੇ । ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਟ੍ਰੇਨ ਆ ਗਈ।
ਕੋਲਿੰਸ ਅਤ ੇ ਲੈਪੀਅਰ ਲਿਖਦ ੇ ਹਨ ਕ ਿ ਫਿਰ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਧ ੀ ਸੁਲਤਾਨ ਾ ਨੂ ੰ ਗਲ ੇ ਲਾਇਆ ਅਤ ੇ ਟ੍ਰੇਨ ਅੱਗ ੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇੱਕ ਅੰਤ, ਅਨੇਕ ਕਹਾਣੀਆ ਂ
Milind Shelte/ The India Today Group via Getty Images
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੀ ਲਾਸ਼ ਬਹੁਤ ਹ ੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਥਾਣ ੇ ਵਿੱਚ ਹੰਗਾਮ ਾ ਮਚ ਗਿਆ । ਹਾਲਾਂਕ ਿ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕ ਿ ਸੁਲਤਾਨ ਾ ਨੂ ੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਨਹੀ ਂ ਆਈ । ਪੁਲਿਸ ਨੂ ੰ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੀ ਲਾਸ਼ ਤੋ ਂ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਇੱਕ ਆਖ਼ਰ ੀ ਚਿੱਠ ੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨ ੇ ਨੂਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਹੋਣ ਦ ੀ ਇੱਛ ਾ ਜਤਾਈ ਸੀ।
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਦ ੀ ਮੌਤ ਨ ੇ ਲਾਹੌਰ ਦ ੇ ਲੋਕਾ ਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾ ਂ ਦ ੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦ ਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
22 ਫ਼ਰਵਰ ੀ 1957 ਨੂ ੰ ਨੂਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨੂ ੰ ਦਫ਼ਨ ਕਰਨ ਦ ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਼ ਕੀਤ ੀ ਗਈ, ਪਰ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੇ ਦੂਜ ੇ ਪਤ ੀ ਅਤ ੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾ ਂ ਦ ੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਲਾਸ਼ ਨੂ ੰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦ ੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀ ਂ ਮਿਲੀ।
ਹਿੰਸ ਾ ਦ ੇ ਖ਼ਤਰ ੇ ਨੂ ੰ ਦੇਖਦ ੇ ਹੋਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆ ਂ ਨ ੇ ਲਾਸ਼ ਨੂ ੰ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਲ ੈ ਕ ੇ ਜਾਣ ਦ ਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨੂ ੰ ਲਾਹੌਰ ਦ ੇ ਮਿਆਨ ੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ । ਉੱਥ ੇ ਵ ੀ ਜਦੋ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਦ ੀ ਕਬਰ ਨੂ ੰ ਦੁਬਾਰ ਾ ਪੁੱਟਣ ਦ ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਼ ਹੋਈ ਤਾ ਂ ਲਾਹੌਰ ਦ ੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਂ ਨਿਵਾਸੀਆ ਂ ਨ ੇ ਕਬਰ ਦ ੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਗ ੇ ਆ ਕ ੇ ਪਹਿਰ ਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਅਤ ੇ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੀ ਕਹਾਣ ੀ ਦ ੇ ਕਈ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਉਰਵਸ਼ ੀ ਬੁਟਾਲੀਆ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਦ ਿ ਅਦਰ ਸਾਈਡ ਆਫ ਼ ਸਾਇਲੈਂਸ: ਵੌਇਸਜ ਼ ਫ੍ਰਾਮ ਦ ਿ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਆਫ ਼ ਇੰਡੀਆ ‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹ ੈ ਕ ਿ ਇਸ ਜੋੜ ੇ ਦੀਆ ਂ ਦ ੋ ਧੀਆ ਂ ਸਨ।
ਜਦੋ ਂ ਅਧਿਕਾਰ ੀ ਜ਼ੈਨਬ ਨੂ ੰ ਲ ੈ ਗਏ ਤਾ ਂ ਉਨ੍ਹਾ ਂ ਨ ੇ ਛੋਟ ੀ ਧ ੀ ਨੂ ੰ ਵ ੀ ਨਾਲ ਲ ੈ ਲਿਆ । ਜ਼ੈਨਬ ਨੂ ੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੇਜ ੇ ਜਾਣ ਤੋ ਂ ਬਾਅਦ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨ ੇ ਆਪਣ ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕ ੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦ ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਼ ਕੀਤੀ । ਉਸ ਨੂ ੰ ਥੋੜ੍ਹ ੇ ਸਮੇ ਂ ਲਈ ਵੀਜ਼ ਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤ ਾ ਦ ਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹ ੋ ਚੁੱਕ ਾ ਸੀ । ਜ਼ੈਨਬ ਅਤ ੇ ਉਸ ਦ ੀ ਭੈਣ ਨੂ ੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤ ੀ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸ ਦ ੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾ ਂ ਦ ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵ ੀ ਨੇੜ ੇ ਹ ੀ ਸੀ । ਜ਼ਮੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣ ੇ ਹ ੀ ਚਾਚ ੇ ਦ ੇ ਮੁੰਡ ੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤ ਾ ਗਿਆ । ਕਿਉਂਕ ਿ ਜ਼ੈਨਬ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਨਾਲ ਰਹ ਿ ਰਹ ੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਂ ਉਸ ਦ ੇ ਚਾਚ ੇ ਦ ੇ ਮੁੰਡ ੇ ਨ ੇ ਪਹਿਲਾ ਂ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ੀ ਨਹੀ ਂ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨ ਮਾਰ ਕ ੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।
ਬੁਟਾਲੀਆ ਦ ੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋ ਂ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾ ਂ ਉਸ ਨ ੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂ ੰ ਸੂਚਨ ਾ ਨਹੀ ਂ ਦਿੱਤੀ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੇ ਨਵੇ ਂ ਪਤ ੀ ਅਤ ੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆ ਂ ਨ ੇ ਉਸ ਦ ੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰਕ ੇ ਪੁਲਿਸ ਦ ੇ ਹਵਾਲ ੇ ਕਰ ਦਿੱਤ ਾ ਅਤ ੇ ਉਸ ਨੂ ੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਨਬ ਨ ੇ ਨ ਾ ਸਿਰਫ ਼ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋ ਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਗੋ ਂ ਇਹ ਵ ੀ ਕਿਹ ਾ ਕ ਿ ਉਹ ਆਪਣ ੀ ਧ ੀ ਨੂ ੰ ਵ ੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ, ਜ ੋ ਉਸ ਦ ੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ।
ਕੁਝ ਵਰਣਨਾ ਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਦੋ ਂ ਬੂਟ ਾ ਸਿੰਘ ਤਨਵੀਰ, ਜ ੋ ਬਚ ਗਈ ਸੀ, ਦ ੇ ਨਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ਅੱਗ ੇ ਛਾਲ ਮਾਰੀ, ਤਾ ਂ ਉਸ ਦ ੀ ਦੂਜ ੀ ਧ ੀ ਦ ਾ ਕ ੀ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀ ਂ ਹੈ । ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦ ੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਾ ਵਕੀਲ ਨ ੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਾ ਤਨਵੀਰ ਨੂ ੰ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਉਸ ਦ ੀ ਪੜਾਈ ਕਰਵਾਈ ਅਤ ੇ ਉਸ ਦ ਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।
ਤਨਵੀਰ ਨ ੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦ ੇ ਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤ ਾ ਅਤ ੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆ ਂ ਦ ੀ ਮਾ ਂ ਬਣੀ । ‘ ਗ਼ਦਰ: ਏ ਲਵ ਸਟੋਰ ੀ ‘ ਅਤ ੇ ‘ ਵੀਰਜ਼ਾਰ ਾ ‘ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆ ਂ ਦੀਆ ਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾ ਂ ਮੰਨੀਆ ਂ ਜਾਂਦੀਆ ਂ ਹਨ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾ ਂ ਦ ਾ ਮੰਨਣ ਾ ਹ ੈ ਕ ਿ ਜ਼ੈਨਬ ਨ ੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤ ਾ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ੈਨਬ ਦ ੀ ਆਪਣ ੀ ਸੋਚ ਕ ੀ ਸੀ, ਇਹ ਕਦ ੇ ਸਾਹਮਣ ੇ ਨਹੀ ਂ ਆਇਆ।
ਬੀਬੀਸ ੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋ ਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
source : BBC PUNJABI
