Source :- BBC PUNJABI
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Debarshi Sarkar for Parama Calcutta
ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਮੱਧ ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਔਰਤ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਨ ਚਪਲ ਭਾਦੁਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਪਲ ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਾਤਰਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ “ਰਾਣੀ” ਸੀ। ਜਾਤਰਾ ਇੱਕ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਨਾਟਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ।
ਦਰਅਸਲ, ਜਾਤਰਾ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਔਰਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਯੂਰਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਪਾਨ ਜਾਂ ਚੀਨ।
ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ ਜਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਵਧਿਆ ਫੁੱਲਿਆ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਇੱਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਇਨਾਮ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Courtesy of Debojit Majumder and Sanjay Singha
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਭੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਇਸਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ “ਚਪਲ ਰਾਣੀ: ਦਿ ਲਾਸਟ ਕਵੀਨ ਆਫ ਬੰਗਾਲ” ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਸੰਦੀਪ ਰਾਏ ਨੇ ਭਾਦੁਰੀ ਦੀ ਸਿਤਾਰੇ ਤੋਂ ਗ਼ੁਮਨਾਮੀ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਲਿੰਗ ਖੁਦ ਇੱਕ ਐਕਟ ਸੀ।
ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਮਰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਪੁਰਸ਼ ਰਾਣੀਆਂ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ “ਬੇਸੁਰੀ” ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ “ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਰੌਲ਼ਾਂ ਪਾਉਣ” ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਜਦੋਂ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਦੁਰੀ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਆਏ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਘੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਦੁਰੀ ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Courtesy of Debojit Majumder and Sanjay Singha
ਭਾਦੁਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
1939 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਮੰਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਪ੍ਰਭਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਭਾਦੁਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ।”
ਮੰਚ ‘ਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਦੇ ਰੋਲ ਬੜੀ ਨਫ਼ਾਸਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਪੜੇ ਬੜੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਪੋਂਜ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਕ੍ਰੀਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਭਾਦੁਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਾਰੀਤਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਮੋੜ ਜਾਂ ਨਕਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਕਸਰ ਦਿਲੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੰਗਮੰਚੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਵੀਰ ਕੋਡ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਖੌਲ ਲਈ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਦੁਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸੀ।
ਰਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਗੇਅ ਜਾਂ ਕਵੀਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਚਪਲ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੋਲ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ।”
ਮੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਭਾਦੁਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਰ ਜਟਿਲ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Debarshi Sarkar for Parama Calcutta
ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੇਅ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਵਰਗ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਪੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਫੈਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਭਾਦੁਰੀ ਚੋਣਵੇਂ ਅਤੇ ਗਰੂਰ ਵਾਲੇ ਸਨ ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹੋਏ।
ਭਾਦੁਰੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਰਹੇ, ਮੌਜੂਦ ਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਕ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਬਲਕਿ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨਾਲ ਆਈ।
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹੀ ਰਵਾਇਤ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਜਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਟੁੱਟਣ ਲੱਗੀ।
ਰਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1960 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ “ਮੁੰਛਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ” ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਦੁਰੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਔਰਤ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੂਟ ਕਰਕੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੱਪ ਸੁੱਟਿਆ।
ਦਰਸ਼ਕ, ਜੋ ਹੁਣ ਔਰਤ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿਜ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
ਭਾਦੁਰੀ ਦੇ ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਜਾਤਰਾ ਸਿਤਾਰਾ ਦਰਜੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਚਾਹ ਦਾ ਠੇਲਾ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਵੇਚਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਨੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Naveen Kishore
ਪਛਾਣ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼
ਭਾਦੁਰੀ ਨੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਲਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧੂੜ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ “ਸ਼ੀਤਲਾ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਜਿਸਨੂੰ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਾਕਾਰ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਪੈਸੇ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੌਸ਼ਿਕ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 1999 ਵਿੱਚ ਨਵੀਨ ਕਿਸ਼ੋਰ, ਜੋ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸੀਗਲ ਬੁਕਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਭਾਦੁਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।
ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੀਵਨ ਜੀਆ।
ਜਿਵੇਂ ਰਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐੱਲਜੀਬੀਟੀਕਿਊ+ ਅੰਦੋਲਨ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਵੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਚਪਲ ਭਾਦੁਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰੀ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਲਿਆ।”
ਫਿਰ ਵੀ, ਭਾਦੁਰੀ ਖ਼ੁਦ ਕਿਸੇ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਤੀਜਾ ਲਿੰਗ” ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦੇ ਸਨ। ਮੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਰਾਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੰਗਾਲੀ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਕੁਰਤਾ ਅਤੇ ਪਜਾਮਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਟਿਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਉਹ ਕਵੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ।”
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Debarshi Sarkar for Parama Calcutta
ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਦੁਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਲਚਕੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਭਾਦੁਰੀ ਹੁਣ ਇੱਕ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਕੇ ਘਰੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਦੁਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਮੁੜ ਵੇਖਣਾ ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਕਲਾ ਰੂਪ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ?
ਭਾਦੁਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਕੇ, ਰਾਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਦੁਰੀ ਨੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
source : BBC PUNJABI
